Shloka 19
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्य॑ सर्वधनुष्मताम् । धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य च
āhus tvāṁ rājaśārdūla mukhyaṁ sarvadhanuṣmatām | dhanādhyakṣopamaṁ yuddhe śiṣyaṁ saṅkarṣaṇasya ca ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਧਨਾਧ੍ਯਕਸ਼ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ) ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ; ਤਾਂ ਵੀ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ? ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਤੂੰ ਸਦਾ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ—ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਗਿਰਾ ਸਕਿਆ?
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the tension between reputation and outcome: even a warrior famed as the best among archers and trained by the highest authority in mace-fighting can fall when a momentary opening arises. It also shows how grief and partisanship shape moral language—calling the killer “sinful” reflects the speaker’s ethical condemnation rather than a neutral report.
Sañjaya addresses a fallen king/warrior with honorifics, recalling his celebrated prowess—likened to Kubera in splendor and described as a disciple of Saṅkarṣaṇa—then asks how Bhīmasena could have found a chance to strike and kill him despite such strength and expertise in gada-yuddha (mace combat).