Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

Nāradasya Rājadharma-praśnāḥ

Nārada’s Examination of Royal Ethics

उसी समय वेद और उपनिषदोंके ज्ञाता, ऋषि, देवताओंद्वारा पूजित, इतिहास-पुराणके मर्मज्ञ, पूर्वकल्पकी बातोंके विशेषज्ञ, न्यायके विद्वान, धर्मके तत्त्वको जाननेवाले, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्‍्द और ज्यौतिष--इन छहों अंगोंके पण्डितोंमें शिरोमणि, ऐक्यर, संयोगनानात्व“४ँ और समवाय केः० ज्ञानमें विशारद, प्रगल्भ वक्ता, मेधावी, स्मरणशक्तिसम्पन्न, नीतिज्ञ, त्रिकालदर्शी, अपर ब्रह्म और परब्रह्मको विभागपूर्वक जाननेवाले, प्रमाणोंद्वारा एक निश्चित सिद्धान्तपर पहुँचे हुए, पंचावयवयुक्त- वाक्यके गुण- दोषको जाननेवाले, बृहस्पति-जैसे वक्ताके साथ भी उत्तर-प्रत्युत्तर करनेमें समर्थ, धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--चारों पुरुषार्थोंके सम्बन्धमें यथार्थ निश्चय रखनेवाले तथा इन सम्पूर्ण चौदहों भुवनोंको ऊपर, नीचे और तिरछे सब ओरसे प्रत्यक्ष देखनेवाले, महाबुद्धिमान, सांख्य और योगके विभागपूर्वक ज्ञाता, देवताओं और असुरोंमें भी निर्वेद (वैराग्य) उत्पन्न करनेके इच्छुक, संधि और विग्रहके तत्त्वको समझनेवाले, अपने और शत्रुपक्षके बलाबलका अनुमानसे निश्चय करके शत्रुपक्षके मन्त्रियों आदिको फोड़नेके लिये धन आदि बाँटनेके उपयुक्त अवसरका ज्ञान रखनेवाले, संधि (सुलह), विग्रह (कलह), यान (चढ़ाई करना), आसन (अपने स्थानपर ही चुप्पी मारकर बैठे रहना), द्वैधीभाव (शत्रुओंमें फूट डालना) और समाश्रय (किसी बलवान्‌ राजाका आश्रय ग्रहण करना)--राजनीतिके इन छहों अंगोंके उपयोगके जानकार, समस्त शास्त्रोंके निपुण विद्वान, युद्ध और संगीतकी कलामें कुशल, सर्वत्र क्रोधरहित, इन उपर्युक्त गुणोंके सिवा और भी असंख्य सदगुणोंसे सम्पन्न, मननशील, परम कान्तिमान्‌ महातेजस्वी देवर्षि नारद लोक-लोकान्तरोंमें घूमते- फिरते पारिजात, बुद्धिमान्‌ पर्वत तथा सौम्य, सुमुख आदि अन्य अनेक ऋषियोंके साथ सभामें स्थित पाण्डवोंसे प्रेमपूर्वक मिलनेके लिये मनके समान वेगसे वहाँ आये और उन ब्रह्मर्षिनी जयसूचक आशीर्वादोंद्वारा धर्मराज युधिष्ठिरका अत्यन्त सम्मान किया ॥| २-- १२ || तमागतमृषिं दृष्टवा नारदं सर्वधर्मवित्‌ । सहसा पाण्डवश्रेष्ठ: प्रत्युत्थायानुजैः सह,सम्पूर्ण धर्मोंके ज्ञाता पाण्डवश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने देवर्षि नारदको आया देख भाइयोंसहित सहसा उठकर उन्हें प्रेम, विनय और नम्रतापूर्वक उस समय नमस्कार किया और उन्हें उनके योग्य आसन देकर धर्मज्ञ नरेशने गौ, मधुपर्क तथा अर्घ्य आदि उपचार अर्पण करते हुए रत्नोंसे उनका विधिपूर्वक पूजन किया तथा उनकी सब इच्छाओंकी पूर्ति करके उन्हें संतुष्ट किया

tam āgatam ṛṣiṁ dṛṣṭvā nāradaṁ sarvadharmavit | sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha ||

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਮ ਕਾਂਤਿਮਾਨ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ—ਜੋ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਰਮਵੇਤਾ, ਨਿਆਇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਵਾਕਪਟੁ, ਮੇਧਾਵੀ, ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਕਾਲਦਰਸ਼ੀ, ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਭਾਗਜ੍ਞ, ਸੰਧਿ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਆਦਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਤੱਤਵਾਂ ਦੇ ਪਰਖੀ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਰਹਿਤ—ਲੋਕਾਂ ਲੋਕਾਂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਪਾਰਿਜਾਤ, ਧੀਮਾਨ ਪਰਵਤ, ਸੌਮ੍ਯ ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਨ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈ-ਸੂਚਕ ਆਸ਼ੀਰਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਰਬਧਰਮਵਿਤ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਜਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰੇਮ, ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਂ, ਮਧੁਪਰਕ, ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਉਪਚਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਰਤਨਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਿਯਮਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।

तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
आगतम्arrived
आगतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootआ-गम्
Formक्त, Masculine, Accusative, Singular
ऋषिम्sage
ऋषिम्:
Karma
TypeNoun
Rootऋषि
FormMasculine, Accusative, Singular
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
TypeVerb
Rootदृश्
FormAbsolutive (क्त्वा), Parasmaipada
नारदम्Narada
नारदम्:
Karma
TypeNoun
Rootनारद
FormMasculine, Accusative, Singular
सर्वधर्मवित्knower of all dharmas
सर्वधर्मवित्:
Karta
TypeAdjective
Rootसर्व-धर्म-विद्
FormMasculine, Nominative, Singular
सहसाsuddenly, at once
सहसा:
TypeIndeclinable
Rootसहसा
पाण्डवश्रेष्ठःthe best of the Pandavas
पाण्डवश्रेष्ठः:
Karta
TypeNoun
Rootपाण्डव-श्रेष्ठ
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रत्युत्थायhaving risen up in greeting
प्रत्युत्थाय:
TypeVerb
Rootप्रति-उत्-स्था
FormAbsolutive (ल्यप्/क्त्वा-arthaka), Parasmaipada
अनुजैःwith (his) younger brothers
अनुजैः:
Karana
TypeNoun
Rootअनुज
FormMasculine, Instrumental, Plural
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
Devarṣi Nārada
Y
Yudhiṣṭhira (Dharmarāja)
P
Pāṇḍavas (younger brothers: Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva implied)
S
Sabhā (assembly hall)
M
madhuparka
A
arghya
Ā
āsana
G
gāvaḥ (cows)
R
ratna (gems/precious gifts)