Shloka 19
नकुलस्य प्रतीची-दिग्विजयः
Nakula’s Conquest of the Western Quarter
महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान् २ ।। वृतो भरतशार्टूलो द्विषच्छोकविवर्द्धन: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! इसी समय शत्रुओंका शोक बढ़ानेवाले भरतवंशशिरोमणि महाप्रतापी एवं पराक्रमी भीमसेन भी धर्मराजकी आज्ञा ले, शत्रुके राज्यको कुचल देनेवाली और हाथी, घोड़े एवं रथसे भरी हुई, कवच आदिसे सुसज्जित विशाल सेनाके साथ पूर्व दिशाको जीतनेके लिये चले
vaiśampāyana uvāca |
mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā |
hasty-aśva-ratha-pūrṇena daṃśitena pratāpavān ||
vṛto bharataśārṭūlo dviṣac-choka-vivardhanaḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਬਲ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ-ਘੋੜਿਆਂ-ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਕਵਚ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦਾ ਬਾਘ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੋਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਪ੍ਰਤਾਪੀ ਭੀਮਸੇਨ ਧਰਮਰਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined force under legitimate authority: military power is portrayed as effective and overwhelming, yet its ethical framing comes from acting under the king’s command (a rajadharma context) rather than personal impulse.
Vaiśampāyana describes a leading Bharata hero departing with a fully equipped, elephant-horse-chariot-filled army to subdue enemy realms—specifically as part of a campaign to conquer a direction (the eastern quarter in the surrounding narrative).