Shloka 19
अर्जुनस्य दिग्विजयारम्भः — Arjuna Initiates the Northern Campaign and Secures Bhagadattta’s Tribute
सर्वातिक्रान्तमर्याद पृष्ठभज़ च चक्रतुः । सम्पूर्णमूर्च्छा बाहुभ्यां पूर्णकुम्भं प्रचक्रतु:,फिर वे सारी मर्यादाओंसे ऊँचे उठे हुए 'पृष्ठभंग” नामक दाँव-पेंचसे काम लेने लगे (अर्थात् एक-दूसरेकी पीठको धरतीसे लगा देनेकी चेष्टामें लग गये)। दोनों भुजाओंसे सम्पूर्ण मूर्च्छा (उदर आदिमें आघात करके मूच्छित करनेका प्रयत्न) तथा पूर्वोक्त पूर्णकुम्भका प्रयोग करने लगे
sarvātikrāntamaryāda pṛṣṭhabhaṅgaṃ ca cakratuḥ | sampūrṇamūrcchā bāhubhyāṃ pūrṇakumbhaṃ pracakratuḥ ||
ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਲੰਘ ਕੇ ‘ਪਿੱਠ-ਭੰਗ’ ਨਾਮਕ ਦਾਅ ਵਰਤਣ ਲੱਗੇ—ਅਰਥਾਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ‘ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਰਛਾ’—ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ—ਅਤੇ ‘ਪੂਰਨਕੁੰਭ’ ਵਾਲੀ ਪਕੜ ਵੀ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲੱਗੇ।
श्रीकृष्ण उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how competitive struggle can slide into adharma when participants ‘cross all limits’ (maryādā). It implicitly contrasts rightful contest with loss of restraint, reminding readers that technique and strength should remain governed by propriety and ethical boundaries.
Kṛṣṇa describes the fight escalating: the two combatants begin using advanced and harsher wrestling maneuvers—trying to slam the opponent’s back to the ground, attempting to stun by striking vital areas, and applying a hold called ‘pūrṇakumbha’—showing the bout has become intense and less restrained.