Adhyaya 2
मौसलोत्पत्तिः — The Birth of the Musala and the Sages’ Pronouncement
Upa-parva: Mausala-śāpa-prasaṅga (The Episode of the Musala Curse at Dvārakā)
Janamejaya asks how the Andhakas, Vṛṣṇis, and Bhoja mahārathas were destroyed even as Vāsudeva looked on. Vaiśaṃpāyana locates the catastrophe in a curse-triggering incident: in the thirty-sixth year, a great internal dissension arises among the Vṛṣṇis, and—driven by kāla—they strike one another with musalas. Janamejaya then asks by what imprecation the clans met destruction. Vaiśaṃpāyana recounts the arrival of Viśvāmitra, Kaṇva, and Nārada at Dvārakā, whom Sāraṇa and other heroes approach after dressing Sāmba as a woman and posing a taunting question about childbirth. The sages, provoked by deception, declare that Sāmba—Vāsudeva’s descendant—will produce a terrible iron musala destined to destroy the Vṛṣṇi-Andhaka line, sparing only Rāma and Janārdana; they further foretell Balarāma’s departure to the sea and Kṛṣṇa’s death by the hunter Jarā. Kṛṣṇa, understanding the inevitability (kṛtānta), does not seek to reverse it. The next day the musala is born; the king orders it ground to fine powder and cast into the ocean and proclaims a citywide ban on intoxicants with severe penalties, and the populace complies out of fear of royal sanction.
Chapter Arc: द्वारका में अनिष्ट-सूचक उत्पातों की बाढ़—विकराल, विकट, मुण्ड पुरुष का प्रकट होना और वृष्णियों के गृहों में भय का फैलना। → वृष्णि-वीर उस अद्भुत पुरुष पर शतसहस्र बाण बरसाते हैं, पर वह वेधित नहीं होता; नगर-जीवन में विकृति बढ़ती जाती है—चूहे असामान्य रूप से फैलते हैं, रात्रि में सोए जनों के केश-नख कुतरते हैं, पशु-योनि में भी उलट-फेर और अशुभ संकेत दिखते हैं; वृष्णि-समाज पाप को निर्लज्जता से करने लगता है, यज्ञ-श्राद्धादि भी मानो केवल बाह्य-आवरण रह जाते हैं। → उदय-अस्त के समय सूर्य का कबन्धों से घिरा दिखना और पूर्वोक्त दारुण उत्पातों की स्मृति (युधिष्ठिर द्वारा पहले कही गई बात) के साथ कृष्ण का यह निश्चय कि गान्धारी का शाप सत्य होकर रहेगा—और उसी क्षण उनका निर्णायक आदेश: तीर्थयात्रा। → केशव के शासन से राजकीय पुरुष नगर में घोषणा करते हैं—‘समुद्र-तीर्थों की यात्रा करनी है’; भय और अनिष्ट को एक अनुशासनात्मक, नियति-स्वीकृत दिशा दी जाती है। → तीर्थयात्रा का यह आदेश क्या वृष्णि-विनाश को टालने का उपाय है, या उसी विनाश की ओर ले जाने वाला अंतिम पथ?
Shlokas
Verse 1
#स्जम (2) असजमनसा द्वितीयो&्ध्याय: द्वारकामें भयंकर उत्पात देखकर भगवान् श्रीकृष्णका यदुवंशियोंको तीर्थयात्राके लिये आदेश देना वैशम्पायन उवाच एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह । कालो गृहाणि सर्वेषां परिचक्राम नित्यश:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! इस प्रकार वृष्णि और अन्धकवंशके लोग अपने ऊपर आनेवाले संकटका निवारण करनेके लिये भाँति-भाँतिके प्रयत्न कर रहे थे और उधर काल प्रतिदिन सबके घरोंमें चक्कर लगाया करता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਲੋਕ ਅੰਧਕਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆਫ਼ਤ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਭ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 2
करालो विकटो मुण्ड: पुरुष: कृष्णपिड्रल: । गृहाण्यावेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत क्वचित् क्वचित्,उसका स्वरूप विकराल और वेश विकट था। उसके शरीरका रंग काला और पीला था। वह मूँड़ मुड़ाये हुए पुरुषके रूपमें वृष्णिवंशियोंके घरोंमें प्रवेश करके सबको देखता और कभी-कभी अदृश्य हो जाता था इति श्रीमहा भारते मौसलपर्वणि उत्पातदर्शने द्वितीयो$ध्याय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਵੇਸ ਵਾਲਾ, ਮੁੰਡਿਆ ਸਿਰ, ਕਾਲੇ-ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 3
तमघध्नन्त महेष्वासा: शरै: शतसहस््रश: । न चाशक्यत वेद्धुं स सर्वभूतात्ययस्तदा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹਾਨ ਧਨੁਧਾਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੱਖਾਂ ਤੀਰ ਵਰਸਾਏ; ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਵਿੱਧਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਨੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ‘ਅਤ੍ਯਯ’—ਅਟੱਲ ਵਿਨਾਸ਼—ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 4
उसे देखनेपर बड़े-बड़े धनुर्धर वीर उसके ऊपर लाखों बाणोंका प्रहार करते थे; परंतु सम्पूर्ण भूतोंका विनाश करनेवाले उस कालको वे वेध नहीं पाते थे ।। उत्पेदिरे महावाता दारुणाश्ष् दिने दिने | वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो लोमहर्षणा:,अब प्रतिदिन अनेक बार भयंकर आँधी उठने लगी, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाली थी। उससे वृष्णियों और अन्धकोंके विनाशकी सूचना मिल रही थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਡਰਾਉਣੀਆਂ, ਰੋਮ ਖੜੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਆਂਧੀਆਂ ਉੱਠਣ ਲੱਗੀਆਂ; ਇਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸਨ।
Verse 5
विवृद्धमूषिका रथ्या विभिन्नमणिकास्तथा । केशा नखाश्न सुप्तानामद्यन्ते मूषिकैनिशि,चूहे इतने बढ़ गये थे कि वे सड़कोंपर छाये रहते थे। मिट्टीके बरतनोंमें छेद कर देते थे तथा रातमें सोये हुए मनुष्योंके केश और नख कुतरकर खा जाया करते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਚੂਹੇ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਏ ਸਨ; ਗਲੀਆਂ-ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਛਾ ਜਾਂਦੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਤੇ ਨਖ ਵੀ ਕੁਰੇਦ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ।
Verse 6
चीचीकूचीति वाशन्ति सारिका वृष्णिवेश्मसु । नोपशाम्यति शब्दक्ष स दिवारात्रमेव हि,वृष्णिवंशियोंके घरोंमें मैनाएँ दिन-रात चें-चें किया करती थीं। उनकी आवाज कभी एक क्षणके लिये भी बंद नहीं होती थी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨਾ ਪੰਛੀ “ਚੀਚੀਕੂਚੀ” ਕਹਿ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਕਰੜੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ ਸੀ।
Verse 7
अन्वकुर्वन्नुलूकानां सारसा विरुतं तथा । अजा: शिवानां विरुतमन्वकुर्वत भारत,भारत! सारस उल्लुओंकी और बकरे गीदड़ोंकी बोलीकी नकल करने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ, ਭਾਰਤ! ਸਾਰਸ ਉੱਲੂਆਂ ਦੀ ਹੂਕ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 8
पाण्डुरा रक्तपादाश्न विहगा: कालचोदिता: । वृष्ण्यन्धकानां गेहेषु कपोता व्यचरंस्तदा,कालकी प्रेरणासे वृष्णियों और अन्धकोंके घरोंमें सफेद पंख और लाल पैरोंवाले कबूतर घूमने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਫਿੱਕੇ ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ—ਕਬੂਤਰ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 9
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें मुसलकी उत्पत्तिविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ,व्यजायन्त खरा गोषु करभा<श्वतरीषु च । शुनीष्वपि बिडालाश्न मूषिका नकुलीषु च गौओंके पेटसे गदहे, खच्चरियोंसे हाथी, कुतियोंसे बिलाव और नेवलियोंके गर्भसे चूहे पैदा होने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਗਿਆ—ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਗਧੇ, ਖੱਚਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹਾਥੀ, ਕੁੱਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਵਲੀਆਂ ਤੋਂ ਚੂਹੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 10
नापत्रपन्त पापानि कुर्वन्तो वृष्णयस्तदा । प्राद्धिषन् ब्राह्मणांश्वापि पितृन् देवांस्तथैव च,उन दिनों वृष्णिवंशी खुल्लमखुल्ला पाप करते और उसके लिये लज्जित नहीं होते थे। वे ब्राह्मणों, देवताओं और पितरोंसे भी द्वेष रखने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਲੱਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 11
गुरूंश्चाप्पवमन्यन्ते न तु रामजनार्दनौ । पत्न्य: पतीनुच्चरन्त पत्नीक्ष पतयस्तथा,इतना ही नहीं, वे गुरुजनोंका भी अपमान करते थे। केवल बलराम और श्रीकृष्णका ही तिरस्कार नहीं करते थे। पत्नियाँ पतियोंको और पति अपनी पत्नियोंको धोखा देने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ; ਪਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਰਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਡੋਲ ਗਿਆ—ਪਤਨੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 12
विभावसु: प्रज्वलितो वाम॑ विपरिवर्तते । नीललोहितमज्जिष्ठा विसृजन्नर्चिष: पृथक्,अग्निदेव प्रजजलित होकर अपनी लपटोंको वामावर्त घुमाते थे। उनसे कभी नीले रंगकी, कभी रक्तवर्णी और कभी मजीठके रंगकी पृथक्-पृथक् लपटें निकलती थीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਗਨਿਦੇਵ (ਵਿਭਾਵਸੁ) ਵਾਮਾਵਰਤ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ—ਕਦੇ ਨੀਲੀਆਂ, ਕਦੇ ਰਕਤ-ਵਰਨੀਆਂ, ਤੇ ਕਦੇ ਮੰਜਿਠੇ ਵਰਗੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲ। ਅਗਨੀ ਦੀ ਇਹ ਵਾਮਗਤੀ ਅਤੇ ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਰੰਗ-ਭੇਦ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਸੀ; ਇਹ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 13
उदयास्तमने नित्यं पुर्या तस्यां दिवाकर: । व्यदृश्यतासकृत् पुम्भि: कबन्धै: परिवारित:,उस नगरीमें रहनेवाले लोगोंको उदय और अस्तके समय सूर्यदेव प्रतिदिन बारंबार कबन्धोंसे घिरे दिखायी देते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜਦੇਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਐਸੇ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਬੰਧਾਂ—ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਧੜਾਂ—ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਘੋਰ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਸੀ, ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ-ਭੰਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 14
महानसेषु सिद्धेषु संस्कृतेइतीव भारत । आहार्यमाणे कृमयो व्यदृश्यन्त सहस्रश:,अच्छी तरह छौंक-बघारकर जो रसोइयाँ तैयार की जाती थीं, उन्हें परोसकर जब लोग भोजनके लिये बैठते थे तब उनमें हजारों कीड़े दिखायी देने लगते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਸਾਲੇ ਲਾਏ ਵਿਅੰਜਨ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਪਰੋਸ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੀੜੇ ਦਿਸ ਪੈਂਦੇ। ਜੋ ਅੰਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਘਿਨੌਣਾ ਤੇ ਅਭੱਖ ਬਣ ਗਿਆ—ਇਹ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉੱਤੇ ਛਾ ਰਹੇ ਧਰਮ-ਵਿਪਰੀਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 15
पुण्याहे वाच्यमाने तु जपत्सु च महात्मसु | अभिधावन्त: श्रूयन्ते न चादृश्यत कश्नन,जब पुण्याहवाचन किया जाता और महात्मा पुरुष जप करने लगते थे, उस समय कुछ लोगोंके दौड़नेकी आवाज सुनायी देती थी; परंतु कोई दिखायी नहीं देता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਪੁਣ੍ਯਾਹ-ਵਾਚਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ, ਤਦ ਦੌੜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ; ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਘਨ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ—ਆਸন্ন ਅਨਰਥ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 16
परस्परं च नक्षत्र हन्यमानं पुन: पुनः | ग्रहैरपश्यन् सर्वे ते नात्मनस्तु कथंचन,सब लोग बारंबार यह देखते थे कि नक्षत्र आपसमें तथा ग्रहोंके साथ भी टकरा जाते हैं, परन्तु कोई भी किसी तरह अपने नक्षत्रको नहीं देख पाता था
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਆਪਸੀ ਟਕਰਾਅ ਜਗਤ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਦੇ ਲੋਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਬਣ ਕੇ, ਅਟੱਲ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਸੂਚਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 17
नदन्तं पाउ्चजन्यं च वृष्ण्यन्धकनिवेशने । समन्तात् पर्यवाशन्त रासभा दारुणस्वरा:,जब भगवान् श्रीकृष्णका पाज्चजन्य शंख बजता था, तब वृष्णियों और अन्धकोंके घरके आस-पास चारों ओर भयंकर स्वरवाले गदहे रेंकने लगते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਵੱਜਦਾ, ਤਦੋਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗਧੇ ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ।
Verse 18
एवं पश्यन् हृषीकेश: सम्प्राप्तं कालपर्ययम् । त्रयोदश्याममावास्यां तान् दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम्,इस तरह कालका उलट-फेर प्राप्त हुआ देख और त्रयोदशी तिथिको अमावास्याका संयोग जान भगवान् श्रीकृष्णने सब लोगोंसे कहा--
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਦਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਦਾ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਯੋਗ ਜਾਣਿਆ; ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 19
चतुर्दशी पञ्चदशी कृतेयं राहुणा पुनः । प्राप्ते वै भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय न:,“वीरो! इस समय राहुने फिर चतुर्दशीको ही अमावास्या बना दिया है। महाभारतयुद्धके समय जैसा योग था वैसा ही आज भी है। यह सब हमलोगोंके विनाशका सूचक है!
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਵੀਰੋ! ਰਾਹੂ ਨੇ ਫਿਰ ਚੌਦਵੀਂ ਤੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਘੋਰ ਰਾਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ-ਯੁੱਧ ਵੇਲੇ ਜਿਹਾ ਅਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।”
Verse 20
विमृशन्नेव काल॑ तं॑ परिचिन्त्य जनार्दन: । मेने प्राप्त स षट्त्रिंशं वर्ष वै केशिसूदन:,इस प्रकार समयका विचार करते हुए केशिहन्ता श्रीकृष्णने जब उसका विशेष चिन्तन किया, तब उन्हें मालूम हुआ कि महाभारतयुद्धके बाद यह छत्तीसवाँ वर्ष आ पहुँचा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਕਾਲ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਪਰਖ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਨਾਰਦਨ, ਕੇਸ਼ੀ-ਸੂਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ-ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤੀਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 21
पुत्रशोकाभिसंतप्ता गान्धारी हतबान्धवा | यदनुव्याजहारार्ता तदिदं समुपागमत्,वे बोले--“बन्धु-बान्धवोंके मारे जानेपर पुत्रशोकसे संतप्त हुई गान्धारी देवीने अत्यन्त व्यथित होकर हमारे कुलके लिये जो शाप दिया था उसके सफल होनेका यह समय आ गया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀ ਅਤੇ ਸੱਜਣ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਘੋਰ ਆਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਫਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁਣ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 22
इदं च तदनुप्राप्तमब्रवीद् यद् युधिष्ठिर: । पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्टवोत्पातान् सुदारुणान्,'पूर्वकालमें कौरव-पाण्डवोंकी सेनाएँ जब व्यूहबद्ध होकर आमने-सामने खड़ी हुईं, उस समय भयानक उत्पातोंको देखकर युधिष्ठिरने जो कुछ कहा था, वैसा ही लक्षण इस समय भी उपस्थित है”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਫਿਰ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕੌਰਵ ਤੇ ਪਾਂਡਵ ਫੌਜਾਂ ਵ੍ਯੂਹਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਖੜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖੇ ਸਨ।
Verse 23
इत्युक्त्वा वासुदेवस्तु चिकीर्ष: सत्यमेव तत् । आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदम:,ऐसा कहकर शत्रुदमन भगवान् श्रीकृष्णने गान्धारीके उस कथनको सत्य करनेकी इच्छासे यदुवंशियोंको उस समय तीर्थयात्राके लिये आज्ञा दी
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
अघोषयन्त पुरुषास्तत्र केशवशासनात् । तीर्थयात्रा समुद्रे व: कार्येति पुरुषर्षभा:,भगवान् श्रीकृष्णके आदेशसे राजकीय पुरुषोंने उस पुरीमें यह घोषणा कर दी कि 'पुरुषप्रवर यादवो! तुम्हें समुद्रमें ही तीर्थयात्राके लिये चलना चाहिये। अर्थात् सबको प्रभासक्षेत्रमें उपस्थित होना चाहिये”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਰਾਜਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ—“ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਾਦਵੋ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ-ਤਟ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ।”
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether elite humor and dominance-display can override norms of reverence: the Vṛṣṇis’ staged deception of visiting ṛṣis tests the boundary between social play and ethical transgression, and the text treats the violation as consequential.
The chapter teaches that collective outcomes emerge from both immediate misconduct and long causal accumulation; once a destructive trajectory is matured (kāla/kṛtānta), even capable agents may be limited to witnessing and preparing rather than reversing it.
No explicit phalaśruti appears in these verses; the meta-commentary is implicit in the framing—Janamejaya’s inquiry and Vaiśaṃpāyana’s causal narration—positioning the episode as a didactic case study in dharma, governance, and karmic consequence.