Mahabharata — Mahaprasthanika Parva, Shloka 253
अध्याय १: महाप्रस्थानारम्भः
The Commencement of the Great Departure
Devanagari script
न चैनमशकत वज्षिन्निवर्तस्वेति भाषितुम् । उन छहोंको साथ लेकर सातवें राजा युधिष्ठिर जब हस्तिनापुरसे बाहर निकले तब नगरनिवासी प्रजा और अन्तःपुरकी स्त्रियाँ उन्हें बहुत दूरतक पहुँचाने गयीं; किंतु कोई भी मनुष्य राजा युधिष्ठिससे यह नहीं कह सका कि आप लौट चलिये
Translation
ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਇਆ—“ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਆਓ।” ਉਹਨਾਂ ਛੇਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤਵਾਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜਦੋਂ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਦੋਂ ਨਗਰਵਾਸੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਛੱਡਣ ਗਈਆਂ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਕਹੇ—“ਤੁਸੀਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੋ।”
Word by Word
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
एनम्him (that person)
एनम्:
Karma
TypeNoun
Rootएतद्
Formmasculine, accusative, singular
अशकत्was able
अशकत्:
TypeVerb
Rootशक्
Formimperfect (laṅ), 3rd, singular
वज्षिन्O Vajṣin (vocative-like address; text form uncertain)
वज्षिन्:
Karta
TypeNoun
Rootवज्षिन्
Formmasculine, nominative, singular
निवर्तस्वreturn!
निवर्तस्व:
TypeVerb
Rootनि-वृत्
Formimperative (loṭ), 2nd, singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
भाषितुम्to say/speak
भाषितुम्:
TypeVerb
Rootभाष्
Forminfinitive (tumun)
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes