Shloka 18
अध्याय १: महाप्रस्थानारम्भः
The Commencement of the Great Departure
न च राजा तथाकार्षीत् कालपर्यायधर्मवित् । परंतु धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर कालके उलट-फेरके अनुसार जो धर्म या कर्तव्य प्राप्त था उसे जानते थे; अतः उन्होंने प्रजाके कथनानुसार कार्य नहीं किया ।।
Vaiśampāyana uvāca: Na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāyadharmavit | Parantu dharmātmā rājā Yudhiṣṭhiraḥ kālaparyāyānusāreṇa yaḥ dharmo vā kartavyaṃ prāptaṃ tad avet; ataḥ sa prajāvacanānusāraṃ karma na cakāra || Tato ’numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam |
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਕੇ…
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dharma is not a fixed rule applied mechanically; it must be discerned according to kāla (time) and paryāya (changing circumstance). A righteous ruler may respectfully hear the people yet choose a course aligned with the higher, situational duty.
As the Mahāprasthāna (great departure) unfolds, the people urge the king toward a certain action, but Yudhiṣṭhira—knowing the duty appropriate to the present turn of events—does not comply. He then acknowledges the citizens and countryfolk, indicating a respectful but firm resolve.