Shloka 65
स त॑ विवर्माणमशथोत्तमेषुभि: शितैश्नतुर्भि: कुपित: पराभिनत् | स विव्यथे>त्यर्थमरिप्रताडितो यथातुर: पित्तकफानिलज्वरै:
sa taṁ vivarmāṇam aśathottameṣubhiḥ śitaiś caturbhiḥ kupitaḥ parābhinat | sa vivyathe ’tyartham aripratāḍito yathāturaḥ pittakaphānilajvaraiḥ ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਵਚ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਉੱਤਮ, ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਚਲਾਏ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਸਹਿ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਤੜਪਣ ਲੱਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਿੱਤ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਜ਼ੁਰਾਬ (ਜ्वर) ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰੋਗੀ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the brutal immediacy of war: once protection is lost, injury follows swiftly, and suffering becomes unavoidable. The Ayurvedic simile (fever from disturbed doṣas) frames battlefield pain as a total bodily crisis, reminding the listener of the grave human cost that accompanies kṣatriya conflict.
Sanjaya describes a combat moment in which a furious warrior shoots four sharp arrows at an opponent who has become unarmored. The struck fighter is overwhelmed with pain and agitation, compared to a sick man burning with a tri-doṣic fever (pitta, kapha, and vāta).