Shloka 63
भयातुरा एकरथौ समाश्रयं- स्ततो5भवत् त्वद्धुतमेव सर्वतः | तत्पश्चात् आपके और शत्रुपक्षेके सैनिक जब बाणोंसे फैले हुए अन्धकारमें कुछ भी देख न सके, तब भयसे आतुर हो उन दोनों प्रधान रथियोंकी शरणमें आ गये। फिर तो चारों ओर अद्भुत युद्ध होने लगा
sañjaya uvāca | bhayāturā ekarathau samāśrayaṃs tato 'bhavat tvadbhutam eva sarvataḥ | tatpaścāt āpake ca śatrupakṣe ca sainikāḥ yadā bāṇaiḥ prasṛte 'ndhakāre kiñcid api na paśyanti sma, tadā bhayāturāḥ tau dvau pradhāna-rathī samāśritāḥ | tataḥ sarvata adbhutaṃ yuddham abhavat ||
ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਯੋਧੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਏ। ਤਦ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਖ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਫੈਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਬਰ ਹੋ ਗਿਆ।
संजय उवाच
Educational Q&A
In crisis, ordinary fighters instinctively seek the shelter of capable leaders; the verse highlights battlefield psychology—fear, confusion, and the stabilizing role of principal warriors—within the larger frame of kṣatriya-dharma where courage and protection of one’s troops are central.
A dense ‘darkness’ created by showers of arrows makes visibility impossible for both armies. Terrified soldiers on both sides cluster around two leading chariot-champions for protection, and the combat escalates into an extraordinary, all-encompassing clash.