Shloka 51
महाराज! ऐसी बात कहकर खूनसे भीगे और रक्तसे लाल मुखवाले, अत्यन्त क्रोधी, वेगशाली वीर भीमसेन युद्धमें विजय पाकर मुसकराते हुए पुनः श्रीकृष्ण और अर्जुनसे बोले --4वीरो! दुःशासनके विषयमें मैंने जो प्रतिज्ञा की थी, उसे आज यहाँ रणभूमिमें सत्य कर दिखाया ।।
sañjaya uvāca | mahārāja! evaṃ bruvāṇaḥ śoṇitārdraḥ śoṇitāruṇavaktraḥ paramakrodhano vegavān vīro bhīmaseno raṇe vijitya smayamānaḥ punar eva śrīkṛṣṇārjunābhyāṃ provāca— “vīrāḥ! duḥśāsana-viṣaye yā pratijñā mayā kṛtā sā adya iha raṇabhūmau satyā kṛtā | anantaram dāsyāmy aparaṃ dvitīyaṃ duryodhanaṃ yajña-paśuṃ viśasya | śiro mṛdnīyāṃ ca padā durātmanaḥ śāntiṃ lapsye kauravāṇāṃ samakṣam” iti |
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਲਾਲ ਲਹੂ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਅਤਿਅਧਿਕ ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੀਰ ਭੀਮਸੇਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਵੀਰੋ! ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਯਜ੍ਞ-ਪਸ਼ੂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਹੇਠ ਕੁਚਲ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how vows (pratijñā) can become morally binding forces that intensify violence in war: Bhīma frames vengeance as duty and even as a ‘sacrifice,’ showing the epic’s tension between kṣatriya obligation, personal wrath, and the ethical cost of retribution.
After fulfilling his vow connected with Duḥśāsana, Bhīma—blood-smeared and triumphant—speaks to Kṛṣṇa and Arjuna, declaring that he will next kill Duryodhana, likening him to a sacrificial animal, and will publicly crush his head before the Kauravas to gain ‘peace’ through the completion of vengeance.