Shloka 64

Devanagari script

द्रौपदेयाश्न संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस्तावकं बलम्‌ | इस प्रकार वहाँ महान्‌ संहारकारी एवं क्रूरतापूर्ण भारी युद्ध हुआ। इसी तरह पाण्डववीर धृष्टद्युम्न, शिखण्डी और द्रौपदीके पाँचों पुत्र आदिने भी कुपित होकर आपकी सेनाका संहार किया || ६३ $ ।।

Transliteration

sañjaya uvāca |

draupadeyāś ca saṅkruddhā abhyaghnan tāvakaṁ balam |

evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṁ tatas tataḥ |

tāvakānām api raṇe bhīmaṁ prāptaṁ mahābalam ||

Translation

ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਉਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਵਾਰੰਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਵੀ ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Word by Word

• {'sañjaya uvāca': 'Sañjaya said', 'draupadeyāḥ': 'the sons of Draupadī (Draupadeyas)', 'saṅkruddhāḥ': 'enraged, wrathful', 'abhyaghnan': 'they struck down, slew (intensive/forceful killing)', 'tāvakam': 'your (i.e., Dhṛtarāṣṭra’s) / belonging to you', 'balam': 'army, force', 'evam': 'thus, in this manner', 'eṣaḥ': 'this', 'kṣayaḥ': 'destruction, loss, annihilation', 'vṛttaḥ': 'occurred, happened', 'pāṇḍavānām': 'of the Pāṇḍavas', 'tatas tataḥ': 'here and there

• from place to place', 'tāvakānām': 'of your men/your side (Kauravas)', 'api': 'also', 'raṇe': 'in battle', 'bhīmam': 'Bhīma (also connotes ‘terrible’ by sense)', 'prāptam': 'met with, encountered, came upon', 'mahābalam': 'of great strength, mighty'}

Speaker

संजय उवाच

Characters & Entities

• Sañjaya
• Dhṛtarāṣṭra (implied by 'tāvaka')
• Draupadī
• Draupadeyas (sons of Draupadī)
• Pāṇḍavas
• Kaurava army (tāvaka bala)
• Bhīma
• battlefield (raṇa)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights how anger (krodha) fuels a self-reinforcing cycle of violence: losses on one side provoke retaliation, leading to repeated destruction on both sides. Ethically, it points to the heavy cost of war even when fought under kṣatriya-duty—victory and vengeance alike multiply suffering.

What is happening in the narrative?

Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Draupadī’s sons, enraged, are slaughtering the Kaurava forces. He then generalizes the scene: repeated losses are occurring among the Pāṇḍavas as well, while the Kauravas in battle are also being devastated—especially as they encounter the mighty Bhīma.