Shloka 41
संछिन्नभुजनागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम् । ऊरुग्राहां मज्जपड्कां शीर्षोपलसमावृताम्
sañchinnabhujanāgendrāṁ bahuratnāpahāriṇīm | ūrugrāhāṁ majjapaṅkāṁ śīrṣopalasaṁāvṛtām ||
ਕੱਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਨਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਰਤਨ’—ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਹਥਿਆਰ—ਵਹਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੰਘਾਂ ਗ੍ਰਾਹਾਂ ਵਾਂਗ; ਮੱਜਾ ਚਿਕੜ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਸਿਰ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses the Vaitaraṇī metaphor to frame war’s moral test: inner steadiness and righteousness make even terrifying passages ‘crossable,’ while cowardice and lack of self-mastery make the same ordeal overwhelming. It highlights how character (dharma, courage, discipline) shapes one’s experience of crisis.
Sañjaya vividly depicts the battlefield as a gruesome ‘river’ of blood and body-parts—arms like serpents, thighs like crocodiles, marrow as mud, heads as stones—conveying the scale of slaughter and the psychological terror it produces, especially for the fearful.