Shloka 63
कृष्णेन अर्जुनस्य प्रोत्साहनम् — Kṛṣṇa’s Exhortation to Arjuna
Prelude to Karṇa’s Slaying
नागाश्च समरे उयड़ं ममृदु: शीघ्रगा नृप । हाथी हाथियोंसे भिड़कर एक-दूसरेको संताप देने लगे। उस समरांगणमें घोड़े घोड़ों
sañjaya uvāca | nāgāś ca samare yuddhe mṛdūḥ śīghragā nṛpa | hastī hastibhir āhūya parasparaṃ santāpayām āsuḥ | tatra samaraṅgaṇe aśvā aśvaiḥ rathino rathibhiḥ padātayaḥ padātibhiḥ samūhāś ca aśvasamudāyā rathāś ca hastinaś ca mardayām āsuḥ | nareśvara! evaṃ rathino hastinaś ca aśvān ca tathā śīghragā hastinaḥ tasmin yuddhasthale hastisenāyā anyān trīn aṅgān api ruroduḥ |
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਸ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਕੇ ਪਰਸਪਰ ਮਰਦਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉੱਥੇ ਘੋੜੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਥੀ ਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਪੈਦਲ ਨਾਲ ਟਕਰਾਏ; ਅਸ਼ਵ-ਦਲ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਰੌਂਦਦਾ ਚਲਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਰਥੀਆਂ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਗਜ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਅੰਗ—ਅਸ਼ਵ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ—ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war collapses orderly formations into indiscriminate mutual harm: even the structured fourfold army (elephants, chariots, cavalry, infantry) becomes a scene of trampling and torment, highlighting the ethical cost and dehumanizing momentum of battle.
Sanjaya describes the melee: elephants collide with elephants; horses, charioteers, and infantry engage their counterparts; and the fast-charging elephants end up trampling not only enemies but also the other arms of the army, intensifying confusion and destruction on the battlefield.