Shloka 323
Adhyāya 41 — Kṛṣṇa’s Battlefield Briefing and the Renewal of the Great Engagement
उपसर्गाद् बहुधा सूदतेश्व प्रायेण सर्व त्वयि तच्च महाम् । “शद् शास
sañjaya uvāca | upasargād bahudhā sūdateśva prāyeṇa sarva tvayi tac ca mahām | ṣaḍ śāsa, śo, śū, śvas athavā ṣaḍ tathā nānā-prakārake upasargaiḥ yukta sūd-dhātose’pi śatru-śabdasya siddhir bhavati | mama prati etāsu sarvāsu dhātuṣu sarva-tātparyaṁ tum̐me saṅghaṭitaṁ bhavati |
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਪਸਰਗਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਨਾ ਉਪਸਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ‘ਸੂਦ੍’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਅਰਥ-ਛਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ‘ਸ਼ਤ੍ਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਭਾਵ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਾਤਪਰਯ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੂਰਤ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how language can gather many nuanced meanings—here, the idea of ‘enemy’—and how, in a moral and emotional context, those nuances can be felt as fully realized in a particular person. It underscores the ethical weight of enmity: hostility is not merely a label but a convergence of intentions and actions.
Sañjaya speaks in a reflective, rhetorically charged way, invoking grammatical/derivational reasoning about how the word ‘enemy’ can be formed. He then applies that layered meaning to a personal relationship, implying that the full sense of antagonism is, for him, concentrated in the addressed ‘great one’.