Shloka 49
Karṇa’s advance against the Pāṇḍava host; Arjuna’s clash with the Saṃśaptakas (कर्णस्य पाण्डवसेनाप्रवेशः—अर्जुनस्य संशप्तकसंप्रहारः)
तपोविशेषैर्विविधैयोंगं यो वेद चात्मन: | यः सांख्यमात्मनो वेत्ति यस्य चात्मा वशे सदा,तप उग्र॑ समास्थाय नियमे परमे स्थिता: । उस समय देवताओंने दैत्योंको परास्त कर दिया था, यह हमारे सुननेमें आया है। राजन! दैत्योंके परास्त हो जानेपर तारकासुरके तीन पुत्र ताराक्ष, कमलाक्ष और विद्युन्माली उग्र तपस्याका आश्रय ले उत्तम नियमोंका पालन करने लगे जो नाना प्रकारकी विशेष तपस्याओंद्वारा मनकी सम्पूर्ण वृत्तियोंके निरोधका उपाय जानते हैं, जिन्हें अपनी ज्ञानस्वरूपताका बोध नित्य बना रहता है, जिनका अन्त:ः:करण सदा अपने वशमें रहता है, जगत्में जिनकी कहीं भी तुलना नहीं है, उन निष्पाप, तेजोराशि, महेश्वर भगवान् उमापतिका उन देवताओंने दर्शन किया
tapo-viśeṣair vividhair yogaṃ yo veda cātmanaḥ | yaḥ sāṅkhyam ātmano vetti yasya cātmā vaśe sadā ||
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਯੋਗ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸਦਾ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਮ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦਾਨਵ ਪਰਾਜਿਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ—ਤਾਰਾਕ੍ਸ਼, ਕਮਲਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ—ਕਠੋਰ ਤਪ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਨਾਨਾ ਤਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ; ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਸੀ; ਅੰਦਰਲੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਰਪਾਪ, ਤੇਜੋਮਯ ਤਪਸਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਮਾ-ਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse praises inner mastery: true power and clarity arise from disciplined austerity (tapas), restraint (niyama), and knowledge—both yogic control of mental fluctuations and sāṅkhya-like discriminative understanding of the self. Ethical strength is framed as self-governance rather than mere external dominance.
Duryodhana recounts a mythic episode: after the gods defeat the Daityas/Danavas, Tārakāsura’s three sons undertake severe penance and strict vows, becoming formidable through self-control and spiritual knowledge; the gods then behold Mahādeva (Śiva), Umā’s lord, in connection with this ascetic rise.