Shloka 313
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा तथा द्रोणविषयकप्रश्नाः
Dhṛtarāṣṭra’s Fainting and Questions Concerning Droṇa
अनर्हमाणान् कौन्तेयान् कर्मणस्तस्य तत् फलम् | मैंने अमर्षमें भरकर सदा कष्ट भोगनेके अयोग्य कुन्तीकुमारोंको क्लेश ही दिया है; परंतु मेरे इस बर्तावको द्रोणाचार्यने चुपचाप सह लिया था। उनके उसी कर्मका यह वधरूपी फल प्राप्त हुआ है
an-arhamāṇān kaunteyān karmaṇas tasya tat phalam |
ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੇ ਅਯੋਗ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰ ਸੜਦੇ ਅਮਰਖ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਲੇਸ਼ ਹੀ ਢਾਇਆ। ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉਸ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਹਿ ਲਿਆ ਸੀ; ਅੱਜ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਦਾ ਕਠੋਰ ਫਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮੁੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
Wrongdoing toward the undeserving does not remain isolated; it ripens into consequences (karma-phala). Dhṛtarāṣṭra interprets Droṇa’s violent end as a moral repercussion linked to sustained injustice and the silent complicity that allowed it to continue.
In the aftermath of events surrounding Droṇa’s fall, Dhṛtarāṣṭra speaks in self-reproach. He recalls how the Pāṇḍavas were repeatedly subjected to suffering despite being undeserving, and he connects that history of harm and endurance to the present catastrophe—Droṇa’s death in the war.