Adhyaya 88
Droṇa Interdicts Sātyaki; Sātyaki’s Breakthrough and Duel with Kṛtavarmā (द्रोण-निवारणम्, सात्यकि-प्रवेशः, कृतवर्म-युद्धम्)
Upa-parva: Sātyaki–Droṇa–Kṛtavarmā Saṅgrāma (Battle Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that as Yuyudhāna (Sātyaki) advances with aggressive momentum, Yudhiṣṭhira follows behind, intent on reaching Droṇa’s position and maintaining pressure on the Kaurava command. Sātyaki’s assault fractures the opposing formation, producing a vivid catalogue of battlefield disarray—disabled chariots, fallen standards, and scattered armor—used as an index of tactical rupture rather than mere spectacle. Droṇa then directly blocks Sātyaki and wounds him with precise arrows; Sātyaki answers with concentrated volleys, striking Droṇa’s charioteer, horses, and banner, while Droṇa verbally accuses him of evasion. Sātyaki replies that he proceeds on Dharmarāja’s instruction to follow Arjuna’s path, then accelerates through interlinked Kaurava divisions (Avanti, Dākṣiṇātya, Bāhlika) toward Karṇa’s sector. Droṇa pursues, but as Sātyaki penetrates deeper, Kṛtavarmā contains him; they exchange high-intensity missile sequences. Sātyaki ultimately severs Kṛtavarmā’s charioteer’s head, causing momentary loss of control in Kṛtavarmā’s team, after which Kṛtavarmā stabilizes the horses himself and resumes the engagement, while Sātyaki continues the mission-driven advance into the Kāmbhoja contingent.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के विलाप के बीच संजय कठोर उपालम्भ के साथ प्रवेश करते हैं—जो हो चुका, उस पर अब शोक का पुल बाँधना व्यर्थ है। → संजय धृतराष्ट्र को उसके पुराने निर्णयों की ओर लौटाते हैं: यदि जुए के समय युधिष्ठिर को रोका होता, यदि पुत्रों को सत्पथ पर स्थापित किया होता, यदि राजधर्म का पालन किया होता—तो आज यह व्यसन न आता। यह स्मरण-प्रहार धृतराष्ट्र के अपराधबोध और भय को तीव्र करता है। → संजय निर्णायक वाक्य में ‘कृतान्त’ (काल/विधि) के अनतिक्रमणीय विधान को सामने रखते हैं—भाग्य और कर्म-फल की यह धारा अब रोकी नहीं जा सकती; साथ ही चेतावनी देते हैं कि पाण्डव, पाञ्चाल, वृष्णि और अन्य नरेश धृतराष्ट्र की बुद्धि-विपर्यय का फल प्रत्यक्ष देखेंगे। → संजय शोक-निवारण का मार्ग बताते हैं: विलाप निष्फल है; राजन् को धैर्य, धर्म और यथार्थ-बोध अपनाना चाहिए—क्योंकि अब युद्ध का संकट पाण्डव-पराक्रम के सामने अत्यन्त घोर हो चला है। → संजय ‘कौरवों और पाण्डवों के बीच परमसंकट युद्ध’ का तत्त्वतः वृत्तान्त सुनाने की भूमिका बाँधते हैं—आगे के वर्णन में रणभूमि का निर्णायक मोड़ प्रतीक्षित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अं काज षडशीतितमोब< ध्याय: संजयका धृतराष्ट्रको उपालम्भ संजय उवाच हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्पनयो महान्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਡਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਹੈ।
Verse 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृगयं तव । विलापो निष्फलो राजन् मा शुचो भरतर्षभ
ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਲੰਘ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਲਾਪ ਵੀ ਨਿਸਫਲ ਹੈ। ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਂਡ! ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 3
अनतिक्रमणीयो<यं कृतान्तस्याद्भुतो विधि: । मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत् पुरातनम्,कालके इस अद्भुत विधानका उल्लंघन करना असम्भव है। भरतभूषण! शोक त्याग दीजिये। यह सब पुरातन प्रारब्धका फल है
ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ (ਮੌਤ/ਨਿਯਤੀ) ਦਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਵਿਧਾਨ ਲੰਘਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ੋਕ ਛੱਡੋ; ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਗ ਹੈ।
Verse 4
यदि त्वं हि पुरा द्यूतात् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । निवर्तयेथा: पुत्रांश्व न त्वां व्यसनमात्रजेत्,यदि आप कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर तथा अपने पुत्रोंको पहले ही जूएसे रोक देते तो आपपर यह संकट नहीं आता
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਜੂਏ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਿਪਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਉਂਦੀ।
Verse 5
युद्धकाले पुन: प्राप्ते तदैव भवता यदि । निवर्तिता: स्यु: संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत्
ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਵੇਲਾ ਮੁੜ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਫ਼ਤ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਉਂਦੀ।
Verse 6
फिर जब युद्धका अवसर आया, उसी समय यदि आपने क्रोधमें भरे हुए अपने पुत्रोंको बलपूर्वक रोक दिया होता तो आपपर यह संकट नहीं आ सकता था ।।
ਜੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ—‘ਇਸ ਅਵਿਧੇਯ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਵੋ’—ਤਾਂ ਇਹ ਆਫ਼ਤ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਉਂਦੀ। ਅੱਜ ਜੋ ਸੰਕਟ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਯਮ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕਣ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ।
Verse 7
तत् ते बुद्धिव्यभीचारमुपलप्स्यन्ति पाण्डवा: । पज्चाला वृष्णय: सर्वे ये चान्येडपि नराधिपा:,आपकी बुद्धिके वैपरीत्यका फल पाण्डव, पांचाल, समस्त वृष्णिवंशी तथा अन्य जो- जो नरेश हैं, वे सभी भोगेंगे
ਪਾਂਡਵ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਗੇ; ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ, ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਹਿਣਗੇ।
Verse 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्र संस्थाप्य सत्पथे । वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमात्रजेत्
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਤਪਥ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਕਟ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਆਉਂਦਾ।
Verse 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्म सनातनम् | दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चवान्वगा मतम्
ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਹੋ।
Verse 10
तत् तं विलपितं सर्व मया राजन् निशामितम् । अर्थ निविशमानस्य विषमिश्र॑ यथा मधु
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਲਾਪ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੈ—ਉਪਰੋਂ ਮਿੱਠਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਵਾਰਥ ਨਾਲ ਲਿਪਤ; ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ।
Verse 11
नामन्यत तदा कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा । न भीष्म नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यतेडच्युत:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਾਂਡਵ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਨਾ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ, ਨਾ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ—ਜਿਵੇਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 12
अजानातू स यदा तु त्वां राजधर्मादधश्ष्युतम् । तदाप्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
Verse 13
परुषाण्युच्यमानांश्व यथा पार्थनुपेक्षसे । तस्यानुबन्ध: प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुक
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ! ਜਦੋਂ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਅਨਿਆਇ ਦਾ ਫਲ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
Verse 14
पितृपैतामहं राज्यमपवृत्तं तदानघ । अथ पार्थरजितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਰੇਸ਼! ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੂੰ ਪਿਤਰਾਂ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੀ ਹਥਿਆ ਲਿਆ।
Verse 15
पाण्डुना निर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा । ततश्चाप्यधिकं भूय: पाण्डवैर्धर्मचारिभि:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਾ ਪਾਂਡੂ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਜ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
तेषां तत् तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् | यत् पित्र्याद् भ्रंशिता राज्यात् त्वयेहामिषगृद्धिना
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਲਾਭ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰਕ ਰਾਜ ਤੋਂ ਭਟਕਾ ਕੇ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
परंतु उनका वैसा महान् कर्म भी आपको पाकर अत्यन्त निष्फल हो गया; क्योंकि आपने राज्यके लोभमें पड़कर उन्हें अपने पैतृक राज्यसे भी वंचित कर दिया ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੀਰਕਰਮ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤ੍ਰਕ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ ਗਿਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ—ਅੱਜ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ।
Verse 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे । चमूं विगाहा पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਰੇਸ਼ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ-ਵਿਊਹ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ । रक्षेरन् को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਸ ਸੈਨਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ, ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਰਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दन: । येषां च सात्यकिर्योद्धा येषां योद्धा वृकोदर:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਧਾ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ (ਅਰਜੁਨ) ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਜਨਾਰਦਨ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਤੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਵਰਗੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲੜਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮੀ ਕਿਹੜਾ ਧਨੁਰਧਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 21
को हि तान् विषहेद् योद्धूं मर्त्यधर्मा धनुर्धर: । अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਰਤ੍ਯ-ਧਰਮੀ ਕਿਹੜਾ ਧਨੁਰਧਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਾਨੁਗਾਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 22
यावत् तु शक््यते कर्तुमन्तरजैर्जनाधिपै: । क्षत्रधर्मरतै: शूरैस्तावत् कुर्वन्ति कौरवा:,अवसरको जाननेवाले, क्षत्रिय-धर्मपरायण, शूरवीर राजालोग जितना कर सकते हैं, कौरवपक्षी नरेश उतना पराक्रम करते हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿੰਨਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਇੱਕੋ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਖੱਤਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸ਼ੂਰ ਰਾਜੇ—ਕੌਰਵ ਪੱਖ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਮੌਕਾ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसंकटम् । कुरूणां पाण्डवै: सार्ध तत् सर्व शृणु तत्त्वतः,पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ कौरवोंका जिस प्रकार अत्यन्त संकटपूर्ण युद्ध हुआ है, वह सब आप ठीक-ठीक सुनिये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਹ! ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਅਤਿ ਸੰਕਟਮਈ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ।
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਜਯਦ੍ਰਥਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਯਕ ਪਚਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 86
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संजयवाक्ये षडशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संजयवाक्यविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੰਜਯ ਦੇ ਬਚਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a warrior should prioritize deference to a revered authority (Droṇa’s challenge and accusation) or adhere to a mission assigned by legitimate command (Yudhiṣṭhira’s directive to follow Arjuna’s route).
The chapter illustrates that dharma in applied contexts often appears as competing obligations; clarity of mandate, disciplined execution, and accountability for consequences are portrayed as essential to ethical action under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s significance is structural—mapping how speech, intention, and tactical sequencing produce cascading outcomes within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.