Adhyaya 74
अर्जुनस्य सैन्धवाभिमुखगमनम् तथा विन्दानुविन्दयोर्वधः (Arjuna’s advance toward Saindhava and the fall of Vinda–Anuvinda)
Upa-parva: Saindhava-anveṣaṇa / Jayadratha-pursuit episode (contextual unit within Droṇa Parva)
Sañjaya reports that as the sun turns and dust thickens, the day advances amid ongoing clashes. Arjuna and Vāsudeva press specifically toward Saindhava, with Arjuna cutting a chariot-wide path by concentrated archery; wherever his chariot moves, opposing ranks split. Kṛṣṇa demonstrates advanced chariot maneuvering (maṇḍala patterns), and the narrative praises the unprecedented speed and control of their chariot. Two Avanti brothers, Vinda and Anuvinda, engage: they strike Arjuna, Kṛṣṇa, and the horses with dense volleys, but Arjuna counters by severing their bows, breaking standards, and then killing Vinda by decapitation; Anuvinda attacks with a mace, touches Kṛṣṇa’s forehead without destabilizing him, and is then cut down by Arjuna’s arrows. Their followers surge, but Arjuna clears a route again. Seeing the horses distressed and Jayadratha still distant, Arjuna consults Kṛṣṇa; Kṛṣṇa advises that the horses need drinking water. Arjuna, using an astra, creates a water source and constructs protective arrow-made structures (a ‘śara-veśman’), earning Kṛṣṇa’s approval—an episode linking tactical defense, logistics, and vow-driven pursuit.
Chapter Arc: रणभूमि में प्रतिज्ञा का ज्वार उठता है—अर्जुन के जयद्रथ-वध के संकल्प को समय की कठोर सीमा बाँधती है, और उसी सीमा के भीतर भीमसेन शपथ को भयावह नैतिक-आग में बदल देता है। → भीम पापियों की दुर्गति का एक-एक करके स्मरण कराता है—वेदाध्ययन-व्रतधारी ब्राह्मणों, वृद्धों, साधुओं, गुरुओं का अपमान; ब्राह्मण, गौ और अग्नि का तिरस्कार; अतिथि को निराश लौटाना; स्वार्थी भोग; कृतघ्नता, मद्यपान, मर्यादा-भंग—और इन सब नरकों को अपनी ही गति मान लेने की प्रतिज्ञा करता है यदि जयद्रथ न मारा गया। यह श्लोक-श्रृंखला युद्ध को केवल शस्त्रों का नहीं, धर्म-अधर्म के लेखे का युद्ध बना देती है। → भीम की ‘दूसरी प्रतिज्ञा’ (सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध) को वह स्वयं नरक-गमन की शर्त से बाँध देता है—यदि समय बीत गया और जयद्रथ जीवित रहा, तो वह उन्हीं घोर गतियों को स्वीकार करेगा जिनका उसने वर्णन किया। प्रतिज्ञा का यह आत्म-दण्ड युद्धभूमि को तपोवन-सा कठोर बना देता है। → प्रतिज्ञा की घोषणा से पाण्डव-पक्ष में उग्र संकल्प और कौरव-पक्ष में भय का संचार होता है; जयद्रथ अब केवल एक योद्धा नहीं, समूचे दिन की धर्म-पराजय या धर्म-जय का प्रतीक बन जाता है। → रात्रि के पार जाते ही शर्त और कठोर हो उठती है—यदि यह रात बीत गई और कल भी जयद्रथ न मारा गया, तो प्रतिज्ञा-भंग की घोर परिणति निश्चित मानी जाएगी।
Shlokas
Verse 29
वेदोंका स्वाध्याय अथवा अत्यन्त कठोर व्रतका पालन करनेवाले श्रेष्ठ ब्राह्यणगकी तथा बड़े-बूढ़ों
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤ ਜਾਂ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਸਾਧੂ-ਪੁਰਖਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਦੁਰਗਤੀ ਉਸ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਛੂਹੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਹਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕਦੇ ਜਾਂ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।”
Verse 30
अवमन्यमानो यान् याति वृद्धान् साधून् गुरूंस्तथा | स्पृशतो ब्राह्माणं गां च पादेनाग्निं च या भवेत्
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ, ਸਾਧੂ-ਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕ, ਮਲ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਭਿਆਨਕ, ਦੁਖਦਾਈ ਦੁਰਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 31
या>प्सु श्लेष्म पुरीषं च मूत्र वा मुडचतां गति: । तां गच्छेयं गतिं कष्टां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਫ਼, ਮਲ ਜਾਂ ਮੂਤਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁਖਦਾਈ ਦੁਰਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਧੰਨ ਗਤੀ ਨਾ ਮਿਲੇ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ।
Verse 32
नग्नस्यथ स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गति: । उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वज्चकानां च या गति:
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਨੰਗੇ ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜੋ ਦੁਰਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਾਚਖੋਰ, ਝੂਠੇ ਤੇ ਠੱਗਾਂ ਦਾ ਜੋ ਮਾੜਾ ਅੰਜਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ।
Verse 33
आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम् | भृत्यै: संदिश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੀ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵੰਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਘੋਰ ਦੁਰਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ।
Verse 34
असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मिष्टमश्नताम् । तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਵੰਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਘੋਰ ਦੁਰਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 35
संश्रितं चापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्गबचने रतम् । न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸਾਧੂ, ਧਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉਪਕਾਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਦੁৰ্গਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਮਿਲੇ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਵਧ ਨਾ ਕਰਾਂ।
Verse 36
अह्ति प्रातिवेश्याय श्राद्ध यो न ददाति च | अनर्ह भ्यश्ष यो दद्याद् वृषलीपतये तथा
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਯੋਗ ਪੜੋਸੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾ-ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਜੀਊਂਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਆਗਿਆਪਰਾਇਣ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜੋ ਉਪਕਾਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਦਿਰਾਪੀ, ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਮਾਲਕ-ਨਿੰਦਕ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦੁৰ্গਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਮਿਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਵਧ ਨਾ ਕਰਾਂ।
Verse 37
मद्यपो भिन्नमर्याद: कृतघ्नो भर्त॒निन्दक: । तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्
ਜੋ ਮਦਿਰਾਪੀ, ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਮਾਲਕ-ਨਿੰਦਕ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਮਿਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਵਧ ਨਾ ਕਰਾਂ।
Verse 38
भुज्जानानां तु सव्येन उत्सज़े चापि खादताम् | पालाशमासनं चैव तिन्दुकैर्दन्तधावनम्
ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਯੋਗ (ਅਪਵਿਤ੍ਰ) ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਆਸਨ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦਾਤਨ ਤਿੰਦੂਕ ਦੀ ਹੋਵੇ।
Verse 39
शीतभीताश्ष ये विप्रा रणभीताश्ष क्षत्रिया:
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਠੰਢ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਰਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਲੋਕ ਜਾਂ ਦੁৰ্গਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ।
Verse 40
एककूपोदकग्रामे वेदध्वनिविवर्जिते । षण्मासं तत्र वसतां तथा शास्त्र विनिन्दताम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਲੋਕ—ਉਹੀ ਦੁৰ্গਤੀ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਐਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਇੱਕੋ ਕੂਏਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਗੂੰਜਦੀ; ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਦਿਨੇ ਕਾਮਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦਿਨੇ ਹੀ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਰਾਏ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਨਾ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ; ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਕਾਮਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ।
Verse 41
दिवामैथुनिनां चापि दिवसेषु च शेरते । अगारदाहिनां चैव गरदानां च ये मता:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਦਿਨੇ ਕਾਮਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦਿਨੇ ਹੀ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਾਏ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 42
अग्न्यातिथ्यविहीनाश्न गोपानेषु च विघ्नदा: । रजस्वलां सेवयन्त: कन्यां शुल्केन दायिन:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 43
या च वै बहुयाजिनां ब्राह्मणानां श्ववृत्तिनाम् । आस्यमैथुनिकानां च ये दिवा मैथुने रता:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਨੀਚ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੂੰਹ-ਮੈਥੁਨ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਨੇ ਵੀ ਕਾਮਭੋਗ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 44
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यो वै लोभाद् ददाति न । तेषां गतिं गमिष्यामि श्वो न हन्यां जयद्रथम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 45
धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिता: । ये चानुकीर्तितास्तेषां गतिं क्षिप्रमवाप्तुयाम्ू
ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਲੇਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਵੀ ਛੇਤੀ ਉਸੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਲਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ।
Verse 46
इमां चाप्यपरां भूय: प्रतिज्ञां मे निबोधत
ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਜੈਦ੍ਰਥ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੂਰਜਦੇਵ ਅਸਤਾਚਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਸੇ ਥਾਂ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 47
यद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योडस्तमुपयास्यति । इहैव सम्प्रवेशहं ज्वलितं जातवेदसम्
ਜੇ ਉਸ ਪਾਪੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਧਧਕਦੇ ਜਾਤਵੇਦਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 48
असुरसुरमनुष्या: पक्षिणो वोरगा वा पितृरजनिचरा वा ब्रह्म॒देवर्षयो वा । चरमचरमपीद यत्परं चापि तस्मात् तदपि ममरिपु त॑ रक्षितुं नैव शक्ता:
ਅਸੁਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੰਛੀ, ਨਾਗ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪਿਤਰ, ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ-ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ—ਇਹ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਜੈਦ੍ਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ।
Verse 49
यदि विशति रसातलं तदग्र्यं वियदपि देवपुरं दिते: पुरं वा तदपि शरशतैरहं प्रभाते भूशमभिमन्युरिपो: शिरोडभिहर्ता
ਜੇ ਉਹ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਅਤਿ ਗਹਿਰੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੁੱਸ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ—ਦੇਵਪੁਰ ਜਾਂ ਦਿਤੀ ਦੇ ਨਗਰ ਤੱਕ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸਵੇਰ ਹੋਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸੈਂਕੜੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 50
यदि जयद्रथ पातालमें घुस जाय या उससे भी आगे बढ़ जाय अथवा आकाश, देवलोक या दैत्योंके नगरमें जाकर छिप जाय तो भी मैं कल अपने सैकड़ों बाणोंसे अभिमन्युके उस घोर शत्रुका सिर अवश्य काट लूँगा ।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਜੈਦ੍ਰਥ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਉਸ ਘੋਰ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਿਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕੱਟਾਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂਡੀਵ ਨੂੰ ਝੰਕਾਰਿਆ; ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਰ ਸਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਾ ਗਈ।
Verse 51
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाउ्चजन्यं जनार्दन: । प्रदथ्मौ तत्र संक्रुद्धों देवदत्तं च फाल्गुन:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ; ਅਤੇ ਫਾਲਗੁਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵਦੱਤ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ।
Verse 52
स पाज्चजन्यो<च्युतवक्त्रवायुना भृशं सुपूर्णोदरनि:सृत ध्वनि: । जगत् सपातालवियद्दिगीश्ररं प्रकम्पयामास युगात्यये यथा
ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਮੁਖ-ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਨਿਕਲੀ। ਉਸ ਨਾਦ ਨੇ ਪਾਤਾਲ, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 53
ततो वादित्रघोषाश्न प्रादुरासन् सहस्रश: । सिंहनादश्न पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना
ਫਿਰ ਮਹਾਤਮਾ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁੱਧ-ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਘੋਸ਼ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਹਨਾਦ ਵੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 73
(भीम उवाच प्रतिज्ञोद्भधवशब्देन कृष्णशड्खस्वनेन च । निहतो धार्तराष्ट्रोड्य सानुबन्ध: सुयोधन: ।।
ਭੀਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦੇ ਉੱਠੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ-ਪੁੱਤਰ ਸੁਯੋਧਨ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਬਚਨ ਮਹਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਣੀ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਤੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 383
ये चावर्जयतां लोका: स्वपतां च तथोषसि । जो बायें हाथसे भोजन करते हैं
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਲੋਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਣਾ, ਪਲਾਸ਼-ਪੱਤੇ ਦੇ ਆਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਦੂਕ ਦੀ ਦਾਤਣ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਉਸ਼ਾ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿਣਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਨਰਕ-ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Verse 456
यदि व्युष्टामिमां रात्रि श्वो न हन्यां जयद्रथम् । ऊपर जिन पापियोंका नाम मैंने गिनाया है तथा जिन दूसरे पापियोंका नाम नहीं गिनाया है
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਇਹ ਰਾਤ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਗਿਣਾਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੈਂ ਗਿਣਾਏ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਦੁਰਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੁਰਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੇਤੀ ਮਿਲੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-conflict between immediate pursuit of a distant objective (Saindhava) and the obligation to preserve operational capacity (fatigued, wounded horses). The resolution prioritizes sustaining the means of action as part of responsible vow-fulfillment.
Effective action requires alignment of intent with method: courage is insufficient without disciplined coordination, situational assessment, and care for supporting agents (charioteer skill, horses, protective cover) that make dharma-execution possible.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative praise of composure and technique—Kṛṣṇa’s approval of Arjuna’s improvised ‘śara-veśman’ functions as an internal validation of right means (upāya) within the epic’s ethical logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.