Adhyaya 68
अर्जुनस्य प्रतिघातः — श्रुताय्वच्युतायुवधः तथा गजसैन्यविदारणम् (Arjuna’s Counterstroke: Slaying of Śrutāyu and Acyutāyu; Breaking the Elephant Corps)
Upa-parva: Arjuna’s Counter-offensive against Śrutāyu, Acyutāyu, and the Elephant Corps (Droṇa-parva battle-episode)
Saṃjaya reports that, following earlier losses, multiple Kaurava-aligned units rush Arjuna and shower him with arrows. Arjuna answers with lethal precision, cutting down attackers and forcing a temporary recoil, after which the forces re-form to encircle him. Śrutāyu and Acyutāyu—portrayed as strong, competitive, high-born archers—launch a concentrated barrage and strike Arjuna with heavy weapons (tomara and śūla), producing a moment of stupor; Kṛṣṇa stabilizes Arjuna through reassurance. Arjuna then unveils a Śākra-associated astric discharge, neutralizes the opponents’ missiles, and kills both Śrutāyu and Acyutāyu; their immediate followers and later their sons are also rapidly dispatched. The narrative expands into mass-combat imagery: elephant units and allied contingents attempt to contain Arjuna, but repeated head-and-arm severing strikes, routs, and battlefield terror are described. A further duel occurs with Ambaṣṭha, who attacks Kṛṣṇa with a mace; Arjuna shatters the mace, severs Ambaṣṭha’s arms, and kills him. The chapter closes with Arjuna momentarily obscured amid dense chariot and elephant formations, emphasizing the scale and volatility of the engagement.
Chapter Arc: संजय के युद्ध-वृत्तांत के बीच नारद का स्वर उठता है—दुष्यन्त-पुत्र भरत की कथा, मानो मृत्यु के सामने मनुष्य-गौरव की परीक्षा का दर्पण। → बालक भरत हिम-श्वेत सिंहों को नख-दंष्ट से परास्त कर बाँधता, गेंड़ों-हिंसक पशुओं को वश में कर छोड़ देता; ब्राह्मण उसे ‘सर्वदमन’ कहते हैं, पर माता शकुन्तला उसे रोकती है—बल का धर्म क्या है? → भरत के महायज्ञों का उत्कर्ष—अग्निष्टोम, अतिरात्र, विश्वजित, वाजपेय-सहस्र; इन्द्रादि देव और द्विज मिलकर यज्ञ में स्वर्ण-निर्मित महान् दान-वैभव का साक्ष्य देते हैं—फिर भी निष्कर्ष कठोर है: इतने पुण्यवान भी मृत्यु से नहीं बचे। → नारद संजय को उपदेश देता है—जब चारों कल्याणकारी गुणों से युक्त, तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रों से भी अधिक पुण्यात्मा भी काल से नहीं बचे, तो शोक में डूबकर क्या लाभ? पुत्र-शोक से ऊपर उठो। → युद्धभूमि की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान का नैतिक बोध अब धृतराष्ट्र-शोक और कुरुक्षेत्र के रक्त-यथार्थ पर लागू होने को है।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-एक्रा् अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा भरतका चरित्र नारद उवाच दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । कर्माण्यसुकराण्यन्यै: कृतवान् यः शिशुर्वने
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ, ਅਸੀਂ ਦുഷ്യੰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਜੇਹੇ-ਅਜੇਹੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਦੁਰਲੱਭ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹਨ।
Verse 2
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्टायुधान् बली । निर्वीर्यास्तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਲਵਾਨ, ਨਖਾਂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਰਫ਼ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਸਿੰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 3
बलवान् भरत बाल्यावस्थामें ही नखों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले बरफके समान सफेद रंगके सिंहोंको अपने बाहुबलके वेगसे पराजित एवं निर्बल करके उन्हें खींच लाते क्रूरांश्नोग्रतरान् व्याप्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे । मन:शिला इव शिला: संयुक्ता जतुराशिभि:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬਲਵਾਨ ਭਰਤ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਖਾਂ ਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਬਰਫ਼ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਸਿੰਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹੂਬਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਅਤੇ ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ ਵਰਗੇ ਪੀਲੇ, ਲਾਖ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਵੀ ਉਹ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਹੱਥੀਂ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 4
व्यालादींश्वातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि । दंष्टासु गृह्ा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਸੀ। ਸੱਪ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਤ ਦੇ ਗਜਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਦੰਦਾਂ (ਦੰਤਾਂ) ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁਕਾ ਦੇਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
Verse 5
महिषानप्यतिबलो बलिनो विचकर्ष ह । सिंहानां च सुदृप्तानां शतान्याकर्षयद् बलात्,भरतका बल असीम था। वे बलवान भैंसों और सौ-सौ गर्वीले सिंहोंको भी बलपूर्वक घसीट लाते थे
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਸੀਮ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਭੈਂਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਘਸੀਟ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਉੱਤੇਜਿਤ ਸਿੰਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲਪੂਰਵਕ ਖਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 6
बलिन: सूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत । कृच्छुप्राणं वने बद्ध्वा दमयित्वाप्पवासृजत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੂਮਰ-ਜੰਤੂ, ਗੈਂਡੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਹਿੰਸਕ ਪਸ਼ੂ ਫੜ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਸ਼ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧਮਰੇ ਕਰ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ।
Verse 7
त॑ सर्वदमनेत्याहुरद्धिजास्तेनास्य कर्मणा । त॑ प्रत्यषेधज्जननी मा सत्त्वानि विजीजहि,उनके इस कर्मसे ब्राह्मणोंने उनका नाम सर्वदमन रख दिया। माता शकुन्तलाने भरतको मना किया कि तू जंगली जीवोंको सताया न कर
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਰਵਦਮਨ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰ।”
Verse 8
सो<श्वमेधशतेनेष्टवा यमुनामनु वीर्यवान् | त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गज़्ामनु चतुःशतान्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੌਢ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੌ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚਾਰ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੁਆਰਾ—ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੌ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰਕੇ—ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 9
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुनरीजे महायज्ञै: समाप्तवरदक्षिणै:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਤਮ ਦਕਸ਼ਿਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਯਜਨ ਕੀਤਾ—ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੌ ਰਾਜਸੂਯ ਕਰਕੇ।
Verse 10
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्टवा विश्वजिता अपि | वाजपेयसहस्राणां सहसैश्न सुसंवृतैः
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਯਾਗ ਵੀ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਕਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ (ਕੇਵਲ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ)।
Verse 11
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनै: । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਧਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਦਵਿਜਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਣਵ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 12
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशा: । इसके बाद भरतने अग्निष्टोम और अतिरात्र याग करके विश्वजित् नामक यज्ञ किया। तत्पश्चात् सर्वथा सुरक्षित दस लाख वाजपेय यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना करके महायशस्वी शकुन्तलाकुमार राजा भरतने धनद्वारा ब्राह्मणोंको तृप्त करते हुए आचार्य कण्वको विशुद्ध जम्बूनद सुवर्णके बने हुए एक हजार कमल भेंट किये ।। १०-११ कल | यस्य यूप: शतव्याम: परिणाहेन काउ्चन:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ। ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ-ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਸੋਮ-ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਯਾਗ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਤਦਨੰਤਰ ਸਰਬਥਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਕ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਧਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਕਣਵ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 13
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरै:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸਭ ਮਨੋਹਰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 14
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्टानजाविकम् | दासीदासं धन धान्यं गा: सवत्सा: पयस्विनी:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—(ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ) ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਊਂਟ, ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ-ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ; ਦਾਸੀਆਂ-ਦਾਸ; ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ; ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਾਂਵਾਂ।
Verse 15
ग्रामान् गृहांश्व क्षेत्राणि विविधांश्व॒ परिच्छदान् । कोटीशतायुतांश्वैव ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ, ਘਰ, ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਅਯੁਤਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾਨ-ਸੰਪਦਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 16
चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिहाजित: परै: | शत्रुविजयी
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਭਰਤ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜੇਯ, ਕਦੇ ਵੀ ਦਿਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ— ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਦਾਨ ਦਿੱਤੇ। ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਕਾਂਤਿਮਾਨ ਤੇ ਸੁਵਰਨ-ਸ਼ੋਭਿਤ ਘੋੜੇ; ਹਾਥੀ, ਰਥ, ਊਂਟ; ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇਡਾਂ; ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ; ਧਨ-ਧਾਨ; ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ; ਪਿੰਡ, ਘਰ, ਖੇਤ; ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣ, ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 17
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਕੁਝ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ‘ਅਯਜ੍ਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਦਕਸ਼ਿਣ੍ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ— ਐਸਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਭਿਮਨ੍ਯੁਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਪਾਖਿਆਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਅਠਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 68
वैत्य सुंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे बढ़-चढ़कर थे और तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मृत्युसे बच न सके, तब दूसरे कैसे बच सकते हैं? अतः तुम यज्ञ और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो। ऐसा नारदजीने कहा ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਸੰਜਯ! ਚਾਰੋਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਪੁਣ੍ਯਾਤਮਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ।
Verse 123
समागम्य द्विजै: सार्ध सेन्द्रैदेवै: समुच्छित: । इन्द्र आदि देवताओंने वहाँ ब्राह्मणोंक साथ मिलकर राजा भरतके यज्ञमें सोनेके बने हुए सौ व्याम (चार सौ हाथ) लंबे सुवर्णमय यूपका आरोपण किया
ਉੱਥੇ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸੌ ਵਿਆਮ (ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਹੱਥ) ਲੰਮਾ ਸੁਵਰਨਮਯ ਯੂਪ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dilemma of kṣātra-dharma: how a principal defender responds when massed forces and commanders attempt annihilation—balancing protection of allies and chariot integrity with the necessity of decisive, escalating countermeasures.
Operational clarity after shock is portrayed as essential: counsel (Kṛṣṇa’s reassurance), rapid reassessment, and targeted action against command nodes can restore initiative even when a force is temporarily overwhelmed.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-significance is conveyed indirectly through exemplified consequences of leadership, morale, and the cascading effects of commander losses within coalition warfare.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.