Adhyaya 53
Droṇa-parva Adhyāya 53: Arjuna’s Jayadratha-vadha Pratijñā and Droṇa’s Protective Vyūha (शकटा-पद्म व्यूहः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha Pratijñā (Oath and Counter-Strategy Episode)
Saṃjaya reports that after Arjuna’s vow to kill Jayadratha, Kṛṣṇa (Vāsudeva) cautions that the pledge was made without prior consultation and could invite public ridicule if unfulfilled. Scouts placed in the Kaurava camp confirm that Arjuna’s proclamation—accompanied by loud signals—has alarmed the Kauravas and Jayadratha’s party, who anticipate a next-day assault driven by grief and anger. Jayadratha, distressed, addresses Duryodhana in council: he asserts that even gods and other beings cannot easily overturn Arjuna’s vow, and requests robust battlefield protection or permission to withdraw. He evaluates Arjuna’s prowess with Kṛṣṇa’s support as overwhelming, citing prior feats and the potential to defeat even cosmic opponents. In response, a defensive plan is articulated: Droṇa organizes a formation described as a śakaṭa and padma-based vyūha, placing Jayadratha at the central ‘karnikā’ (core) within a needle-loop (sūcīpāśa), guarded by elite warriors—Karna, Bhūriśravā, Aśvatthāman (Drauṇi), Vṛṣasena, Kṛpa, and the Madra king. Arjuna replies with categorical confidence: he will breach the enemy’s front, neutralize defenders’ astras with his own, and accomplish Jayadratha’s death, framing the vow as truth-bound and non-negotiable. The chapter closes with Arjuna instructing Kṛṣṇa to ready the chariot for dawn, emphasizing the magnitude of the undertaken task.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध के युद्ध-कोलाहल के बीच कथा अचानक आदिकाल की ओर मुड़ती है—जहाँ ब्रह्मा देखते हैं कि रुद्र के क्रोध से प्रजाएँ फिर-फिर दग्ध हो रही हैं, और सृष्टि का संतुलन टूटने को है। → ब्रह्मा रुद्र से कहते हैं कि संहार उनकी इच्छा नहीं; वे पृथ्वी-हित के लिए सृष्टि-धर्म निभाना चाहते हैं, पर क्रोध की ज्वाला बढ़ती जाती है। रुद्र भी पितामह से विनती करते हैं कि स्थावर-जंगम का विनाश रोका जाए। इसी तनाव में ब्रह्मा ‘लोककृत्’ के रूप में अपनी नियुक्ति का स्मरण कराते हैं—यदि संतान-परंपरा नष्ट हुई तो समस्त प्राणियों का अभाव हो जाएगा। → ब्रह्मा संहार-प्रवृत्ति को एक रूप देकर ‘मृत्यु’ का विधान करते हैं—क्रोध से उत्पन्न, कृष्ण-रक्तवर्ण, तप्ताभूषण, उग्र नेत्रों वाली शक्ति को नियुक्त करते हैं कि वह नियोग से प्रजा-संहार करे; पर यह नियुक्ति स्वयं करुणा और भय का शिखर बन जाती है, क्योंकि ‘मृत्यु’ (देवी) इस आदेश को सुनकर अत्यन्त चिंतित होकर फूट-फूटकर रो पड़ती है। → ब्रह्मा का उद्देश्य स्पष्ट होता है—अराजक संहार नहीं, बल्कि नियमबद्ध, सीमित और लोक-व्यवस्था के अनुकूल ‘मृत्यु-धर्म’ ताकि सृष्टि चलती रहे और प्रजाएँ पूर्णतः उत्सन्न न हों। रुद्र का उग्र संहार-वेग भी इस विधान से एक मर्यादा में बँधता है। → मृत्यु के आँसुओं के साथ प्रश्न हवा में रह जाता है—क्या वह करुणा के रहते भी संहार-नियोग स्वीकार करेगी, और यह विधान आगे मनुष्यों के युद्ध-भाग्य में कैसे उतर आएगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५२ ॥। प्याज बछ। -ज्:डि त्रिपञज्चाशत्तमोड्ध्याय: शंकर और ब्रह्माका संवाद
ਸਥਾਣੂ (ਰੁਦ੍ਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।
Verse 2
तास्तवेह पुनः: क्रोधात् प्रजा दहान्ति सर्वश: । ता दृष्टत्वा मम कारुण्यं प्रसीद भगवन् प्रभो
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਉੱਭਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।
Verse 3
ब्रह्मोवाच संहर्तु न च मे काम एतदेवं भवेदिति । पृथिव्या हितकामं तु ततो मां मन्युराविशत्
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰੁਦ੍ਰ! ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਆ ਵੱਸਿਆ।
Verse 4
इयं हि मां सहा देवी भारार्ता समचूचुदत् । संहारार्थ महादेव भारेणाभिहता सती,महादेव! इस पृथ्वीदेवीने भारसे पीड़ित होकर मुझे जगतके संहारके लिये प्रेरित किया था। यह सती-साध्वी देवी महान् भारसे दबी हुई थी
ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਇਹ ਧਰਤੀ-ਦੇਵੀ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਤੀ-ਸਾਧਵੀ ਇਹ ਦੇਵੀ ਉਸ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬੋਝ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮੰਗਦੀ ਸੀ।
Verse 5
ततो<हं नाधिगच्छामि तथा बहुविधं तदा । संहारमप्रमेयस्य ततो मां मन्युराविशत्
ਤਦ ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਅਪਰਿਮੇਯ, ਅਨੰਤ ਜਗਤ ਦੇ ਲਯ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਲੱਭਿਆ। ਉਪਾਅ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 6
रुद्र उ्वाच संहारार्थ प्रसीदस्व मा रुषो वसुधाधिप । मा प्रजा: स्थावराश्नैव जंगमाश्न व्यनीनश:
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ। ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 7
रुद्रने कहा--वसुधाके स्वामी पितामह! आप रोष न कीजिये। जगतका संहार बंद करनेके लिये प्रसन्न होइये। इन स्थावर-जंगम प्राणियोंका विनाश न कीजिये ।।
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਸੁਧਾਧਿਪ ਪਿਤਾਮਹ! ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰੋ। ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ—ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 8
भगवन् क्रोधसंदीप्त: क्रोधादग्निमवासृजत् । स दहत्यश्मकूटानि द्रुमांश्न सरितस्तथा
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਜਨਿਤ ਅੱਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟਿਆਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 9
पल्वलानि च सर्वाणि सर्वाश्विव तृपोलपान् । स्थावरं जड़मं चैव नि:शेषं कुरुते जगत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਤਲਾਬਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਘਾਹ-ਬੇਲ-ਝਾੜੀ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
Verse 10
तदेतद् भस्मसाद्धूतं जगत् स्थावरजज्भमम् प्रसीद भगवन् स त्वं रोषो न स्याद् वरो मम
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭਸਮ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਨਾ ਰਹੇ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਰ ਹੈ।
Verse 11
सर्वे हि सृष्टा नश्यन्ति तव देव कथंचन । तस्मान्निवर्ततां तेजस्त्वय्येवेदं प्रलीयताम्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵ! ਤੁਹਾਡੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤੇਜ—ਇਹ ਕ੍ਰੋਧ—ਜਗਤ ਦੇ ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 12
तत् पश्य देव सुभृशं प्रजानां हितकाम्यया । यथेमे प्राणिन: सर्वे निवर्तेरंस्तथा कुरु
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਕਰੁਣਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਬਚ ਜਾਣ।
Verse 13
अभावं नेह गच्छेयुरुत्सन्नजनना: प्रजा: । आदिदेव नियुक्तो5स्मि त्वया लोकेषु लोककृत्
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਇਹ ਐਸਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਆਦਿਦੇਵ! ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 14
संतानोंका नाश हो जानेसे इस जगत्के सम्पूर्ण प्राणियोंका अभाव न हो जाय। आदिदेव! आपने सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे लोकस्रष्टाके पदपर नियुक्त किया है ।।
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ! ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਾਇਮਾਨ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਟੁੱਟੇ ਨਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਦਿਦੇਵ! ਤੂੰ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 15
नारद उवाच श्रुत्वा हि वचन देव: प्रजानां हितकारणे | तेज: संधारयामास पुनरेवान्तरात्मनि
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਹੇ ਗਏ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ—ਉੱਠਦਾ ਕ੍ਰੋਧ—ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 16
ततोअग्निमुपसंहत्य भगवॉललोकसत्कृत: । प्रवृत्त च निवृत्तं च कथयामास वै प्रभु:
ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਅਗਨੀ ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ-ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਧਰਮਯੁਕਤ ਕਰਮ) ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਜਨਿਤ ਮੁਕਤੀ-ਗਿਆਨ) — ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तथा । प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यो गोभ्यो नारी महात्मन:
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਰੋਸ਼-ਜਨਿਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਸੰਯਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿੱਪਤ, ਕਾਲੀ-ਲਾਲ ਵਰਣ ਦੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਨੇਤਰ ਪੀਲੇ-ਲਾਲ ਆਭਾ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਤਪਤ ਸੁਵਰਨ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 18
कृष्णरक्ता तथा पिड़्रक्तजिद्दास्यलोचना । कुण्डलाभ्यां च राजेन्द्र तप्ताभ्यां तप्तभूषणा
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਨੇਤਰ ਪੀਲੇ-ਲਾਲ ਵਰਣ ਦੇ ਸਨ। ਤਪਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਜੋੜੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਦਹਕਦੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਘੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 19
सा निःसृत्य तथा खेभ्यो दक्षिणां दिशमाश्रिता । स्मयमाना च सावेक्ष्य देवी विश्वेश्वरावुभी
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਈਸ਼੍ਵਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।
Verse 20
तामाहूय तदा देवो लोकादिनिधनेश्वर: । (उक्तवान् मधुरं वाक््यं सान्त्वयित्वा पुन: पुनः ।) मृत्यो इति महीपाल जहि चेमा: प्रजा इति
ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ!” ਅਤੇ, ਹੇ ਮਹੀਪਾਲ, ਆਖਿਆ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ।”
Verse 21
| ८22 4१; “4 + ३] ॥। 25. ६८22 9 ऐ 2 «95 ५ का] ९ प्र चक्र, प्र ॥727.।॥ 5 ्श फट ५ “2-- न. १:22. _ त्वं हि संहारबुद्धाथ प्रादुर्भूता रुषो मम । तस्मात् संहर सर्वास्त्वं प्रजाः:सजडपण्डिता:
ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਸੰਹਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ—ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ।
Verse 22
एवमुक्ता तु सा तेन मृत्यु: कमललोचना
ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਦ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ (ਦੇਵੀ) …
Verse 23
पाणिशथ्यां प्रतिजग्राह तान्यश्रूणि पितामह: । सर्वभूतहितार्थाय तां चाप्यनुनयत् तदा
ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਅੰਸੂ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਏ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮਿੱਠੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि मृत्युकथने त्रिपज्चाशत्तमो5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਮਨ੍ਯੁ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਕਥਨ’ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਤ੍ਰਿਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 213
मम त्वं हि नियोगेन ततः श्रेयो हुवाप्स्यसि । 'देवि! तू संहारबुद्धिसे मेरे रोषद्वारा प्रकट हुई है
ਮੇਰੇ ਇਸ ਨਿਯੋਗ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਤੂੰ ਅਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਸੰਹਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੂਰਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੰਡਿਤ—ਸਭ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੁ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਹੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸੇ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 226
दध्यौ चात्यर्थमबला प्ररुरोद च सुस्वरम् । ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर वह मृत्युनामवाली कमललोचना अबला अत्यन्त चिन्तामग्न हो गयी और फूट-फूटकर रोने लगी
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਉਹ ਅਬਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ; ਫਿਰ ਸਾਫ਼, ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋ ਪਈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is the ethics of a public, time-bound vow: Arjuna’s pratijñā creates a duty to succeed despite amplified risk, while Kṛṣṇa highlights the reputational and social consequences of failure, turning personal resolve into a collective moral and political stake.
The chapter presents vows and truth-claims as binding forces that shape action and perception; it also underscores the necessity of counsel, intelligence, and preparation when dharma is pursued through high-stakes commitments.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative logic: understanding the chapter clarifies how oath-bound speech (satya/pratijñā) functions as a causal driver in the epic’s ethics and war strategy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.