Adhyaya 31
अध्याय ३१ — द्रोणानीके तुमुलसंग्रामः (The Tumultuous Battle around Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Droṇācārya-yuddha (Battle against Droṇa) — Bhīma–Droṇa–Karṇa engagement sequence
Saṃjaya reports that Bhīma (Vṛkodara), refusing to tolerate a reverse, strikes Bāhlika and Karṇa with volleys; Droṇa responds with sharp, life-threatening arrows aimed at vital points. Karṇa, Aśvatthāman, and Duryodhana collectively shower Bhīma, who counter-pierces Droṇa, Karṇa, Duryodhana, and Aśvatthāman and advances with a great roar. Seeing Bhīma endangered amid generalized mortality, Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru) orders allied warriors—Sātyaki (Yuyudhāna) and the Mādrī-sons (Nakula, Sahadeva) among others—to protect him and to strike at the well-guarded droṇānīka. The battle devolves into mixed-arms chaos: cavalry and chariots collide; elephant charges crush fallen combatants; close-quarters fighting (sword, fist, grappling) appears; dust and blood obscure recognition, producing panic in the fearful. Droṇa rallies and intensifies his assault, while Kṛpa, Karṇa, Aśvatthāman, Jayadratha, Śalya, and others attempt to check the Pandava advance. Arjuna (Phalguna), having defeated the Saṃśaptakas, arrives like a blazing standard and pressures the Kauravas with dense arrow-streams, while observing a restraint toward fleeing or turned-away opponents. Karṇa answers with the Āgneya weapon; Arjuna counters by weapon-to-weapon containment. Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, and Sātyaki strike Karṇa; Karṇa cuts their bows; they throw spear-like weapons which he severs. Arjuna kills Karṇa’s brothers (including Śatruṃjaya and Vipāṭa), and Bhīma attacks Karṇa’s ‘wings’ (supporters). Duryodhana, Droṇa, and Jayadratha then extract Karṇa from immediate peril, while the Pandavas continue protective coordination around Sātyaki. The chapter closes with a panoramic, clinical register of casualties across arms and the gradual withdrawal of both sides to camp at sunset.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—जब अनीक टूटकर भाग रहे हों और कहीं टिकने का ठिकाना न दिखे, तब उस भगदड़ में द्रोण की सेना कैसे संभली? → संजय बताता है कि भग्न पंक्तियों के बीच भी कौरव-वीर द्रोण की कीर्ति और सुरक्षा के लिए लौट-लौटकर भिड़ते हैं; उधर द्रोण और धृष्टद्युम्न का अद्भुत संग्राम छिड़ता है, जिसकी उपमा कहीं नहीं। → आचार्यपुत्र अश्वत्थामा ज्वलित तेज वाले राजा नील को बाणों से विद्ध कर गिरा देता है—कमल-नेत्र, कमल-सा मुख वाला नील रण में ढह पड़ता है और पाण्डव-सेना में हाहाकार मचता है। → नील-वध से पाण्डव पक्ष विचलित होकर अर्जुन की ओर आश्रय-चिन्ता करता है; अर्जुन दक्षिण भाग में बचे संशप्तकों और नारायणी सेना का कदन करता हुआ मोर्चा संभालता है। → नील के गिरते ही पाण्डव महारथी सोचते हैं—शत्रुओं से रक्षा अब कैसे हो; अर्जुन के दक्षिण मोर्चे पर बढ़ते संहार के बीच अगले टकराव की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> एकत्रिशो< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध तथा अभश्रत्थामाके द्वारा राजा नीलका वध धृतराष्ट्र रवाच तेष्वनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय | चलितानां द्रुतानां च कथमासीन्मनो हि व:
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਸੰਜਯ! ਜਦੋਂ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਯੁੱਧ-ਵਿਊਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਘਬਰਾਕੇ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੀ ਸੀ?
Verse 2
अनीकानां प्रभग्नानामवस्थानमपश्यताम् । दुष्करं प्रतिसंधानं तन्ममाचक्ष्व संजय
ਜਦੋਂ ਭੱਜਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਤਦ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਿਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਜਯ! ਉਹ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ।
Verse 3
संजय उवाच तथापि तव पुत्रस्य प्रियकामा विशाम्पते । यश: प्रवीरा लोकेषु रक्षन्तो द्रोणमन्वयु:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਨਾਥ! ਭਾਵੇਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਹੜਕੰਪ ਮਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਯਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਲਏ।
Verse 4
समुद्यतेषु चास्त्रेषु सम्प्राप्ते च युधिष्ठिरे । अकुर्वन्नार्यकर्माणि भैरवे सत्यभीतवत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਤਦ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਕੋਲਾਹਲ ਵਿਚ ਵੀ ਯੋਧੇ ਨਿਡਰ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਆਰਯ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੌਰਖ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਮਾਨੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਡਰ ਲਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 5
अन्तरं भीमसेनस्य प्रापतन्नमितौजस: । सात्यकेश्वचैव वीरस्य धृष्टद्युम्नस्य वा विभो
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਪਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਕੌਰਵ ਯੋਧੇ ਭੀਮਸੇਨ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਜਾਂ ਵੀਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਦਾ ਮੌਕਾ (ਅੰਤਰ) ਵੇਖਦੇ, ਓਹੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਾਂਡਵ-ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪੈਂਦੇ।
Verse 6
द्रोणं द्रोणमिति क्रूरा: पडचाला: समचोदयन् । मा द्रोणमिति पुत्रास्ते कुरून् सर्वानचोदयन्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪਾਂਚਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ “ਦ੍ਰੋਣ! ਦ੍ਰੋਣ!” ਪੁਕਾਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਅਰਥਾਤ “ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਫੜੋ, ਕੈਦ ਕਰੋ।” ਉੱਧਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਰੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ—“ਧਿਆਨ ਰਹੇ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾ ਲੱਗਣ।”
Verse 7
द्रोणं द्रोणमिति होके मा द्रोणमिति चापरे । कुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇੱਕ ਪਾਸੇ “ਦ੍ਰੋਣ! ਦ੍ਰੋਣ!” ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ “ਦ੍ਰੋਣ ਨਹੀਂ!” ਕਹਿ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਦਾਅ ਬਣਾਕੇ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜੂਆ ਚੱਲ ਪਿਆ।
Verse 8
यं यं प्रमथते द्रोण: पञ्चालानां रथव्रजम् | तत्र तत्र तु पाज्चाल्यो धृष्टद्युम्नो5भ्यवर्तत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ-ਜਿਹੜੇ ਰਥ-ਦਲ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਕੁਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਓਥੇ-ਓਥੇ ਹੀ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ।
Verse 9
तथा भागविपर्यसे: संग्रामे भैरवे सति । वीरा: समासदन् वीरान् कुर्वन्तो भैरवं रवम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਲਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਛਿੜੀ, ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 10
अकम्पनीया: शत्रूणां बभूवुस्तत्र पाण्डवा: | अकम्पयन्ननीकानि स्मरन्त: क्लेशमात्मन:,उस समय पाण्डवोंको शत्रुदलके लोग विचलित न कर सके। वे अपनेको दिये गये क्लेशोंको याद करके आपके सैनिकोंको कँपा रहे थे
ਉੱਥੇ ਪਾਂਡਵ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਲਈ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਕੰਪ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਢਾਏ ਕਲੇਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸੈਨਾ-ਵਿਊਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 11
ते त्वमर्षवशं प्राप्ता हवीमन्त: सत्त्वचोदिता: । त्यक्त्वा प्राणान् न्यवर्तन्त घ्नन्तो द्रोणं महाहवे
ਉਹ ਲਾਜਵਾਨ, ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਅਮਰਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਜਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਪਲਟੇ।
Verse 12
अयसामिव सम्पात: शिलानामिव चाभवत् | दीव्यतां तुमुले युद्धे प्राणेमिततेजसाम्
ਉਸ ਘਮਸਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਾਨ ਨੂੰ ਦਾਅ ਤੇ ਲਾ ਕੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਵੱਜਣ ਵਰਗੀ, ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਟਕਰਾਉਣ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨ ਉਠਾ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 13
नतु स््मरन्ति संग्राममपि वृद्धास्तथाविधम् । दृष्टपूर्व महाराज श्रुतपूर्वमथापि वा,महाराज! बड़े-बूढ़े लोग भी पहलेके देखे अथवा सुने हुए किसी भी वैसे संग्रामका स्मरण नहीं करते हैं
ਮਹਾਰਾਜ! ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਐਸੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਰਿਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 14
प्राकम्पतेव पृथिवी तस्मिन् वीरावसादने । निवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता,वीरोंका विनाश करनेवाले उस युद्धमें लौटते हुए विशाल सैनिकसमूहके महान् भारसे पीड़ित हो यह पृथ्वी काँपने-सी लगी
ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਾਲੇ ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਮੁੜਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਿਕ-ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਧਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 15
घूर्णतो5पि बलौघस्य दिवं स्तब्ध्वेव नि:स्वन: । अजाततशधत्रोस्तत्सैन्यमाविवेश सुभैरव:
ਉੱਥੇ ਚੌਫੇਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸੈਨਿਕ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਨ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਕੋਲਾਹਲ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ।
Verse 16
समासाद्य तु पाण्डूनामनीकानि सहस्रश: । द्रोणेन चरता संख्ये प्रभग्नानि शितै: शरै:,रणभूमिमें विचरते हुए द्रोणाचार्यने पाण्डव-सेनामें प्रवेश करके अपने तीखे बाणोंद्वारा सहस्रों सैनिकोंके पाँव उखाड़ दिये
ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਨਿਕ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
तेषु प्रमथ्यमानेषु द्रोणेनाद्भुतकर्मणा । पर्यवारयदासाद्य द्रोणं सेनापति: स्वयम्
ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧਕਰਮ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਨਾਵਾਂ ਮਥੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਆਪ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 18
तदद्भुतम भूद् युद्ध द्रोणपाउचालयोस्तथा । नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मति:,वहाँ द्रोणाचार्य और धृष्टद्युम्नमें अद्भुत युद्ध होने लगा, जिसकी कहीं कोई तुलना नहीं थी, यह मेरा निश्चित मत है
ਉੱਥੇ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ-ਵੀਰ (ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ) ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 19
ततो नीलो5नलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् । शरस्फुलिड्जश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानल:
ਤਦੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਨੀਲ ਕੁਰੂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਫੈਲਦੀ ਲਪਟ ਜਿਹਾ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 20
त॑ दहन्तमनीकानि द्रोणपुत्र: प्रतापवान् । पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं स्मयमानो5भ्यभाषत
ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਵ੍ਯੂਹ ਸਾੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦਾ ਸੀ—ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਨਰਮ ਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 21
नील किं बहुभिर्दग्वैस्तव योधे: शरार्चिषा । मयैकेन हि युध्यस्व क्रुद्ध: प्रहर चाशु माम्
“ਹੇ ਨੀਲ! ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਲਪਟ ਨਾਲ ਸਾੜ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੇਰੇ ਇਕੱਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ।”
Verse 22
तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्रनिभेक्षणम् | व्याकोशपदञ्माभमुखो नीलो विव्याध सायकै:
ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਜਿਹੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਨੂੰ ਨੀਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
तेनापि विद्ध:ः सहसा दौणिर्भल्लै: शितैस्त्रिभि: । धनुर्ध्वजं च छत्र॑ं च द्विषतः स न्यकृन्तत
ਉਸ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਭੱਲ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੀਲ ਦਾ ਧਨੁਸ਼, ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਛਤਰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 24
स प्लुतः स्यन्दनात्तस्मान्नीलश्चर्मवरासि भृत् । द्रौणायने: शिर: कायाद्धतुमैच्छत् पतत्रिवत्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਨੀਲ ਢਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਦੇ ਧੜ ਤੋਂ ਸਿਰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 25
तस्योन्नतांसं सुनसं शिर: कायात् सकुण्डलम् | भल्लेनापाहरद् द्रौणि: स्मयमान इवानघ
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰੋਣਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭੱਲ-ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਮੋਢਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਨੀਲ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
सम्पूर्णचन्द्राभमुख: पद्मपत्रनिभेक्षण: । प्रांशुरुत्पलपत्राभो निहतो न्यपतद् भुवि
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਕਾਂਤੀਮਾਨ ਮੁਖ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ, ਉੱਚੇ ਕੱਦ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਨੀਲ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 27
ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भूशमाकुला । आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि,आचार्यपुत्रके द्वारा प्रजजलित तेजवाले राजा नीलके मारे जानेपर पाण्डव-सेना अत्यन्त व्याकुल और व्यथित हो उठी
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਵਲੰਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਨੀਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
Verse 28
अचिन्तयंश्न ते सर्वे पाण्डवानां महारथा: । कथं नो वासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष,आर्य! उस समय समस्त पाण्डव महारथी यह सोचने लगे कि इन्द्रकुमार अर्जुन शत्रुओंके हाथसे हमारी रक्षा कैसे कर सकते हैं?
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਆਰਯ! ਤਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—“ਵਾਸਵੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਸਾਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਵੇਗਾ?”
Verse 29
दक्षिणेन तु सेनाया: कुरुते कदनं बली । संशप्तकावशेषस्यथ नारायणबलस्य च,वे बलवान् अर्जुन तो इस सेनाके दक्षिण भागमें बचे-खुचे संशप्तकों और नारायणी सेनाके सैनिकोंका संहार कर रहे हैं
ਤਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਅਰਜੁਨ ਫੌਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਸੰਸ਼ਪਤਕਾਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 31
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि नीलवधे एकत्रिंशो5ध्याय: ।। ३३ |। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें नीलवधविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸ਼ਪਤਕ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਨੀਲ-ਵਧ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes relentless tactical pressure with norms of restraint: Arjuna’s choice not to strike certain fleeing/turned-away opponents is explicitly framed as adherence to yodha-vrata even as the larger battle becomes increasingly indiscriminate and confused.
Leadership is shown as both protective and strategic: Yudhiṣṭhira’s directive to reinforce Bhīma demonstrates duty of care within alliance warfare, while the repeated astra-countering emphasizes disciplined containment over uncontrolled escalation.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is achieved through Saṃjaya’s panoramic reportage, using battlefield imagery to underscore impermanence, the cost of policy decisions, and the fragility of order under extreme conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.