Shloka 19
महाराज! इसी प्रकार वहाँ निर्मल आकाशमें प्रकाशित होनेवाले ज्योतिर्मय ग्रह- नक्षत्रोंके समान काले लोहेके चलते हुए गोले भी प्रकट हो-होकर गिरने लगे ।। चतुश्चक्रा द्विचक्राश्च शतघ्न्यो बहुला गदा: । चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वत:,फिर चार या दो पहियोंवाली शतध्नियाँ (तोपें), बहुत-सी गदाएँ तथा जिनके प्रान्तभागमें छुरे लगे हुए थे, ऐसे सूर्यमण्डलके समान कितने ही चक्र प्रकट होने लगे
sañjaya uvāca | mahārāja! evaṃ tatra nirmale ākāśe prakāśamānānāṃ jyotirmayānāṃ graha-nakṣatrāṇām iva kāla-lohasya calantaḥ golāḥ prādurbhūya prādurbhūya nipetūḥ || catuścakrā dvicakrāś ca śataghnyo bahulā gadāḥ | cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦੇ ਗੋਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਚਾਰ-ਪਹੀਆ ਅਤੇ ਦੋ-ਪਹੀਆ ਸ਼ਤਘਨੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਦਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੁਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਚੱਕਰ—ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war, once unleashed, escalates into impersonal devastation—weaponry and destruction seem to multiply beyond human control. Ethically, it warns that adharma-driven conflict produces a world where fear and ruin appear as ‘natural’ as the stars, normalizing violence and obscuring discernment.
Sañjaya describes to Dhṛtarāṣṭra a terrifying battlefield scene: dark iron spheres fall repeatedly, and various heavy weapons—two- and four-wheeled śataghnīs, many maces, and razor-edged discus-weapons—appear in great numbers, compared to radiant solar discs, conveying an ominous surge in the battle’s ferocity.