Shloka 24
आविग्नमभवत् सर्व कौरवाणां महद् बलम्,कौरवों तथा पांचालोंके सारे विशाल सैन्य परस्पर मिलकर व्यग्र हो उठे थे। उस समय उनमेंसे किसी दलको अलग-अलग पहचाना नहीं जाता था। वह समरांगण यमराजका क्रीडास्थल-सा हो रहा था और कायरोंका भय बढ़ा रहा था
āvignam abhavat sarvaṁ kauravāṇāṁ mahat balam | kauravāḥ tathā pāñcālāḥ sarve viśālāḥ sainyāḥ parasparaṁ militvā vyagraṁ babhūvuḥ | tadā teṣāṁ madhye kasya cid dalasya pṛthak pṛthag abhijñānaṁ na prāpyata | sa samara-aṅgaṇaḥ yamārājasya krīḍā-sthala-sadṛśo babhūva ca kāyarāṇāṁ bhayaṁ vardhayām āsa ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਕੌਰਵ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਗੁੱਥ ਗਏ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਦਲ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰਣਭੂਮੀ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਕ੍ਰੀਡਾ-ਸਥਾਨ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਇਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਵਧਾ ਰਹੀ ਸੀ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how war dissolves clear distinctions and order, confronting everyone with death’s presence; courage and steadiness are tested, while the faint-hearted are overwhelmed by fear.
Sanjaya describes a moment in the Drona Parva battle when Kaurava and Panchala forces collide so thoroughly that units cannot be identified; the field appears like Yama’s arena, intensifying terror among the timid.