Adhyaya 140
Adhyāya 140: Rātriyuddhe Droṇa-prāpti-prayatnaḥ (Night engagement and the attempt to reach Droṇa)
Upa-parva: Rātriyuddha (Night-Engagement) Episode within Droṇa Parva
Saṃjaya reports that, amid a fierce night engagement described as broadly destructive, Yudhiṣṭhira issues an operational order to the Pāṇḍavas and allied Pāñcālas/Somakas to advance with the intent of striking Droṇa. The Kaurava response is distributed: prominent defenders each intercept an approaching adversary (e.g., Karṇa checks Sahadeva; Duryodhana faces Bhīma; Śakuni blocks Nakula; Kṛpa restrains Śikhaṇḍin; others similarly engage allied leaders), preventing a direct convergence on Droṇa. The chapter then concentrates on Kṛtavarmā Hārdikya confronting Yudhiṣṭhira. A sequence of exchanges follows: Yudhiṣṭhira wounds Kṛtavarmā; Kṛtavarmā cuts Yudhiṣṭhira’s bow and counters with multiple arrows; Yudhiṣṭhira re-arms, strikes again, and throws a śakti that pierces Kṛtavarmā’s right arm; yet Kṛtavarmā rapidly recovers, disarms and overwhelms Yudhiṣṭhira, damages his armor, and forces his withdrawal from the field. The closing movement emphasizes outcome over rhetoric: Kṛtavarmā, having neutralized the advance, resumes the protective screen around Droṇa.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, जो अब तक मन में ‘यद् गतं तद् गतम्’ कहकर बीते को ढँक देना चाहता था, संजय से आग्रह करता है—मेरे अन्याय से जो वीर-क्षय हुआ, उसे विस्तार से कहो; मैं अब स्थिर होकर सुनूँगा। → संजय रणभूमि का दृश्य खोलता है: भीमसेन के धनुष से छूटे बाणों से कौरव-योद्धा कटते-बिखरते हैं, भयभीत होकर ‘किमेतत्?’ कहते हुए पीछे हटते हैं। ध्वज, रथ, चक्र, धुरी, हाथी-घोड़े, शस्त्र—सब टूट-टूटकर भारत-भूमि को शतध्नी-सम विभीषिका से भर देते हैं; सेना मेघ-जाल-सी घनी होकर भी छिन्न-भिन्न होने लगती है। → भीम और कर्ण का पराक्रमी विमर्द चरम पर पहुँचता है—दो उन्मत्त गजों की तरह वे सेना-वन को रौंदते हैं। भीम की सहायता से ‘रौद्र’ होकर कर्ण की गति ऐसी बढ़ती है जैसे वायु पाकर अग्नि सूखे वन में दौड़ उठे; दोनों के अद्भुत कर्म देखकर चारण-सिद्ध तक विस्मित हो जाते हैं। → अध्याय का अंत निर्णायक वध पर नहीं, बल्कि युद्ध-प्रवाह की तीव्रता और दोनों महावीरों की समता-सी टक्कर पर टिकता है—रणभूमि क्षत-विक्षत, कौरव-सेना हतप्रभ, और भीम–कर्ण का संघर्ष अभी थमा नहीं। → भीम–कर्ण का यह ‘परमो विमर्द’ अगले क्षण किस ओर झुकेगा—किसका रौद्र पहले टूटेगा, किसकी सेना पहले ढहेगी—यह प्रश्न खुला रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें भीमसेनयुद्धाविषयक एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १३७ ॥। ऑपन- मा छा ्ः॑डि् - किसी-किसी प्रतिमें शत्रुंजय और शत्रुसह--इन दो नामोंके स्थानमें क्रमश: 'दृढसन्ध और “जरासन्ध” नाम मिलते हैं। अष्टात्रिशदधिकशततमो< ध्याय: भीमसेन और कर्णका भयंकर युद्ध धृतराष्ट्र रवाच महानपनय: सूत ममैवात्र विशेषत:ः । स इदानीमनुप्राप्तो मन्ये संजय शोचतः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ-ਯੁੱਧ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਬੋਲੇ— “ਸੂਤ ਸੰਜਯ! ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ, ਸੰਜਯ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਅਨਿਆਇ ਦਾ ਫਲ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।”
Verse 2
यद् गतं तद् गतमिति ममासीन्मनसि स्थितम् । इदानीमत्र कि कार्य प्रकरिष्यामि संजय
“ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੋ ਹੋ ਗਿਆ”—ਇਹ ਗੱਲ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੀ; ਉਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮੇਰਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ? ਸੰਜਯ, ਦੱਸ। ਤੂੰ ਜੋ ਦੱਸੇਂਗਾ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 3
यथा होष क्षयो वृत्तो ममापनयसम्भव: । वीराणां तन्ममाचक्ष्व स्थिरीभूतो5स्मि संजय,सूत! मेरे अन्यायसे वीरोंका जो यह विनाश हुआ है, वह सब कह सुनाओ। मैं धैर्य धारण करके बैठा हूँ
ਮੇਰੇ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ। ਹੇ ਸੰਜਯ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਅਡੋਲ ਬੈਠਾ ਹਾਂ—ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।
Verse 4
संजय उवाच कर्णभीमौ महाराज पराक्रान्तो महाबलौ । बाणवर्षाण्यसृजतां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ! ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 5
भीमनामाड्किता बाणा: स्वर्णपुड्खा: शिलाशिता: । विविशु: कर्णमासाद्य च्छिन्दन्त इव जीवितम्
ਭੀਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੇ ਤੀਰ ਕਰਨ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਧੱਸ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 6
तथैव कर्णनिर्मुक्ता: शरा बर्हिणवासस: । छादयाज्चक्रिरे वीर शतशो5थ सहस्रश:,इसी प्रकार कर्णके छोड़े हुए मयूरपंखवाले सैकड़ों और हजारों बाणोंने वीर भीमसेनको आच्छादित कर दिया
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਵੀਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
Verse 7
तयो: शरैर्महाराज सम्पतद्धिः समन्ततः । बभूव तत्र सैन्यानां संक्षो भ: सागरोत्तर:,महाराज! चारों ओर गिरते हुए उन दोनोंके बाणोंसे वहाँकी सेनाओंमें समुद्रसे भी बढ़कर महान् क्षोभ होने लगा
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਰ੍ਹਦੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ-ਮਥਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਭਿਆਨਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚ ਗਿਆ।
Verse 8
भीमचापच्युतैर्बाणैस्तव सैन्यमरिंदम । अवध्यत चमूमध्ये घोरैराशीविषोपमै:,शत्रुदमन! भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पोके समान भयंकर बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें आपके सैनिकोंका वध हो रहा था
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਦਮਨ! ਜੰਗੀ ਵ੍ਯੂਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭੀਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਕੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 9
वारणै: पतितै राजन् वाजिभिश्न नरै: सह । अदृश्यत मही कीर्णा वातभग्नैरिव द्रुमै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਛਿੱਟੀ ਪਈ ਦਿਸਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਮਾਨੋ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨਾਲ ਉਖੜੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ।
Verse 10
ते वध्यमाना: समरे भीमचापच्युतै: शरै: । प्राद्रवंस्तावका योधा: किमेतदिति चाब्रुवन्,भीमसेनके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा समरांगणमें मारे जाते हुए आपके सैनिक भाग चले और आपसमें कहने लगे, अरे! यह क्या हुआ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇਰੇ ਯੋਧੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?”
Verse 11
ततो व्युदस्तं तत् सैन्यं सिन्धुसौवीरकौरवम् । प्रोत्सारितं महावेगै: कर्णपाण्डवयो: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਸਿੰਧੂ, ਸੌਵੀਰ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ ਕਰਣ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ (ਭੀਮਸੇਨ) ਦੇ ਮਹਾਂਵੇਗ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਯੂਹ ਤੋਂ ਉਖੜ ਗਈ; ਪਿੱਛੇ ਧੱਕੀ ਜਾ ਕੇ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ।
Verse 12
ते शूरा हतभूयिष्ठा हताश्चरथवारणा: । उत्सृज्य भीमकर्णो च सर्वतो व्यद्रवन् दिश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਸੂਰਮੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ—ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 13
नूनं पार्थार्थमेवास्मान् मोहयन्ति दिवौकस: । यत् कर्णभीमप्रभवैर्वध्यते नो बल शरै:ः
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 14
एवं ब्रुवाणा योधास्ते तावका भयपीडिता: । शरपातं समुत्सृज्य स्थिता युद्धदिदृक्षव:,ऐसा कहते हुए आपके योद्धा भयसे पीड़ित हो बाण मारनेका कार्य छोड़कर युद्धके दर्शक बनकर खड़े हो गये
ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਧੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਠਿੱਠਕ ਗਏ; ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਧੱਕਦੇ ਹੋਏ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
Verse 15
ततः प्रावर्तत नदी घोररूपा रणाजिरे । शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी,तदनन्तर रणभूमिमें रक्तकी भयंकर नदी बह चली, जो शूरवीरोंको हर्ष देनेवाली और भीरु पुरुषोंका भय बढ़ानेवाली थी
ਫਿਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਵਹਿ ਪਈ—ਰਕਤ ਦੀ; ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕਾਂ ਦਾ ਭੈ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।
Verse 16
वारणाश्वमनुष्याणां रुधिरौघसमुद्धवा । संवृता गतसच्त्वैश्व मनुष्यगजवाजिभि:,हाथी, घोड़े और मनुष्योंके रुधिरसमूहसे उस नदीका प्राकट्य हुआ था। वह प्राणशून्य मनुष्यों, हाथियों और घोड़ोंसे घिरी हुई थी
ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਕਤ-ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਨਦੀ ਉੱਭਰੀ ਸੀ; ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਗਜਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।
Verse 17
सानुकर्षपताकैश्र द्विपाश्वरथभूषणै: । स्यन्दनैरपविद्धैश्व भग्नचक्राक्षकूबरै:
ਉੱਥੇ ਕਈ ਰਥ ਪਏ ਸਨ—ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਧੁਜਾਂ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਰਥ ਦੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਆਦਿ ਸਾਜ਼-ਸਜਾਵਟ; ਪਰ ਸਭ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਅਕਸ ਤੇ ਕੂਬਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 18
जातरूपपरिष्कारेर्थनुर्भि: सुमहास्वनै: । सुवर्णपुड्खैरिषुभिनाराचैश्व सहस्रश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਟੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਧਨੁਸ਼ ਸਨ; ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਚ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
Verse 19
कर्णपाण्डवनिर्मुक्तिनिर्मुक्तिरिव पन्नगै: प्रासतोमरसंघातै: खड्गैश्न सपरश्वधै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਕੈਂਚਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਰਕ ਜਾਵੇ; ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤੋਮਰਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ।
Verse 20
सुवर्णविकृतैश्चापि गदामुसलपट्टिशै: । ध्वजैश्न विविधाकारै: शक्तिभि: परिघैरपि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਘੜੇ ਤੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸਨ—ਗਦਾ, ਮੁਸਲ ਅਤੇ ਪੱਟਿਸ਼; ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਧੁਜ; ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਪਰਿਘ ਵੀ।
Verse 21
शतध्नीभिश्च चित्राभिर्बभौ भारत मेदिनी । भारत! उस समय अनुकर्ष
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਤਘਨੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਧਰਤੀ (ਰਣਭੂਮੀ) ਅਦਭੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 22
वलयैरपदिद्धैश्न तत्रैवाड्गुलिवेष्टकै: । चूडामणिभिरुष्णीषै: स्वर्णसूत्रैश्ष मारिष
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼! ਉੱਥੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੰਗਣ, ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਚੂੜਾਮਣੀ, ਉਸ਼ਨੀਸ਼ (ਪੱਗਾਂ) ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਧਾਗੇ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ।
Verse 23
तनुत्रै: सतलन्ैश्न हारैरनिष्किैश्व भारत । व्स्त्रैश्छत्रैश्न विध्वस्तैशज्ञामरव्यजनैरपि
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਰਣਭੂਮੀ ਟੁੱਟੇ ਕਵਚਾਂ ਤੇ ਸਿਰੋਪਿਆਂ ਨਾਲ, ਭੰਗ ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ, ਫਾਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਢਹੇ ਛਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਚਾਮਰਾਂ ਤੇ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਰੀ ਪਈ ਸੀ।
Verse 24
गजाश्वमनुजैर्भिन्नि: शोणिताक्तैश्व पत्रिभि: | तैस्तैश्व विविधैभिन्निस्तत्र तत्र वसुंधरा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਡਿੱਗੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚੀਰ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜੰਗ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਸੀ।
Verse 25
पतितैरपविद्धैश्न विबभौ द्यौरिव ग्रहै: । माननीय भरतनन्दन! इधर-उधर पड़े हुए सोनेके अंगद
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਾਨਨੀਯ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਉੱਥੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਆਕਾਸ਼, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਗਦ, ਹਾਰ, ਕੁੰਡਲ, ਮੁਕੁਟ, ਵਲਯ, ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਚੂੜਾਮਣੀ, ਉਸ਼ਨੀਸ਼, ਸੁਵਰਨੀ ਸੂਤਰ, ਕਵਚ, ਦਸਤਾਨੇ, ਨਿਸ਼ਕ, ਵਸਤ੍ਰ, ਛਤਰ, ਟੁੱਟੇ ਚਾਮਰ ਤੇ ਪੱਖੇ; ਅਤੇ ਚਿਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ, ਪਤਿਤ ਤੇ ਪਰਿਤਿਆਗਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਅਜੀਬ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਚਿੰਤ, ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ।
Verse 26
अग्नेर्वायुसहायस्य गति: कक्ष इवाहवे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਹਵਾ-ਸਹਾਇ ਅੱਗ, ਅਰਥਾਤ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਸੀ।
Verse 27
निपातितध्वजरथं हतवाजिनरद्धिपम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸੈਨਾ ਮੇਘਾਂ ਦੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ ਘੋਰ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਧਵਜ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ; ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਭਿਆਨਕ ਵਿਮਰਦ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੰਹਾਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 28
गजाभ्यां सम्प्रयुक्ता भ्यामासीन्नलवनं यथा । मेघजालनिभं सैन्यमासीत् तव नराधिप
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰੌਂਦਣ ਨਾਲ ਨਲਾਂ ਦਾ ਘਣਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਦਬ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦਿੱਸਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਮেঘ-ਸਮੂਹ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ, ਘਣੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
Verse 138
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि भीमकर्णयुद्धे अष्टात्रिंशधिकशततमो< ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭੀਮ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਵਰਨਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠੱਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 253
दृष्टवा चारणसिद्धानां विस्मय: समजायत । उन दोनोंके उस अचिन्त्य, अलौकिक और अद्धुत कर्मको देखकर चारणों और सिद्धोंके मनमें भी महान् विस्मय हो गया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਅਚਿੰਤ, ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਾਨ ਵਿਸਮਯ ਉੱਠਿਆ।
Verse 266
आसीद् भीमसहायस्य रौद्रमाधिरथेर्गतम् । जैसे वायुकी सहायता पाकर सूखे वनमें तथा घास-फूँसमें अग्निकी गति बढ़ जाती है, उसी प्रकार उस महायुद्धमें भीमसेनके साथ सूतपुत्र कर्णकी भयंकर गति बढ़ गयी थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਰਥੀ ਦੀ ਰੌਦ੍ਰ ਗਤੀ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸੂਤਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਧਾਵਾ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 283
विमर्द: कर्णभीमाभ्यामासीच्च परमो रणे | नरेश्वर! जैसे दो हाथी किसीसे प्रेरित होकर नरकुलके वनको रौंद डालते हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਣ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਮ ਭਿਆਨਕ ਟੱਕਰ ਹੋਈ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਦੋ ਹਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਰੌਂਦ ਦੇਣ, ਤਿਵੇਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੀ ਤੇਰੀ ਸੈਨਾ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਮਹਾਂ ਸੰਹਾਰ ਮਚਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
The chapter juxtaposes the declared objective of reaching a single high-value commander (Droṇa) with the collateral spread of combat across many duels, raising the tension between focused strategic aims and the broader human cost intensified by night conditions.
Operational intent must be matched by secure lines of advance: concentrated objectives can be nullified when defenders implement layered interdiction and force key leaders into time-consuming engagements.
No explicit phalaśruti appears in the provided chapter material; its significance is contextual—illustrating how tactical containment preserves command continuity and reshapes the feasibility of stated objectives within the war’s ethical landscape.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.