Shloka 233
Chapter 136: Pandava Counter-Encirclement and the Vāyavya-Astra Disruption
दीर्घमुष्णं श्वसन् वीरो न किंचित् प्रत्यपद्यत । दुर्मुखका मर्मस्थान विदीर्ण हो गया था। वह खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर पड़ा था। उसे उस दशामें देखकर कर्णके नेत्रोंमें आँसू भर आया। वह दो घड़ीतक विपक्षीका सामना न कर सका। जब उसके प्राणपखेरू उड़ गये, तब कर्ण उस शवकी परिक्रमा करके आगे बढ़ा। वह वीर गरम-गरम लंबी साँस खींचता हुआ किसी कर्तव्यका निश्चय न कर सका
sañjaya uvāca | dīrgham uṣṇaṁ śvasan vīro na kiñcit pratyapadyata |
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਉਹ ਵੀਰ ਲੰਬੀਆਂ, ਤਪਤ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਦੁਰਮੁਖ ਦਾ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਫਟ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ; ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਡ ਗਏ, ਤਦ ਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਲਾਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।
संजय उवाच
Educational Q&A
Even in war, the epic acknowledges moments when human feeling interrupts martial certainty: grief, shock, and respect for the fallen can momentarily suspend action. The verse highlights the tension between kṣatriya-duty (pressing forward) and the ethical-emotional reality of witnessing death.
Sañjaya describes a warrior (contextually Karṇa in the surrounding prose) breathing hard and hot, unable to decide what to do for a time after seeing a mortally wounded/fallen fighter. After the person dies, he circumambulates the body as a sign of respect and then proceeds onward in the battle.