Shloka 23
वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।। स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैरनुकर्षैश्व मारिष
varmabhiś ca tathānīkaiḥ vyavakīrṇā vasuṃdharā | tatra cūrṇa-cūrṇīkṛtaiḥ cakraiḥ, ṭuṭitaiḥ uttamottamaiḥ āyudhaiḥ, ṭūkī-kṛtaiḥ dhuraiḥ, khaṇḍitaiḥ īṣādaṇḍaiḥ ca bandhuraiḥ, mathitaiḥ hastibhiḥ, bhittvā pātitaiḥ dhvajaiḥ, chinna-bhinnaiḥ kavacaiḥ ca vinaṣṭa-sainika-śavair tatra pṛthivī paṭitā iva babhūva || sragbhir ābharaṇaiḥ vastraiḥ anukarṣaiḥ ca, māriṣa ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਕਵਚਾਂ ਅਤੇ ਛਿੱਟੇ ਪਏ ਸੈਨਿਕ-ਵਿਊਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਤੇ, ਹੇ ਮਾਰਿਸ਼, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੇ ਪੱਟਿਆਂ (ਅਨੁਕਰਸ਼ਾਂ) ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the impermanence of martial glory and the ethical weight of war: even the finest weapons, armour, and proud standards end as debris, while the earth is covered with the fallen. It invites reflection on how conflict—though framed within kṣatriya-duty—inevitably produces suffering and ruin.
Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a vivid scene from the battlefield: the ground is littered with shattered chariot parts, broken weapons, torn armour, toppled banners, mangled elephants, and the bodies of slain soldiers—an image of the battle’s intensity and aftermath.