Adhyaya 119
Śaineya–Bhūriśravas: Genealogy, Svayaṃvara Contest, and the Maheśvara Boon
Upa-parva: Śaineya–Bhūriśravas Upākhyāna (Genealogical and Causal Account)
Dhṛtarāṣṭra opens with a query about an apparently paradoxical battlefield outcome: how a warrior described as having crossed the “ocean of armies” and being difficult to check could nonetheless be seized and thrown down by Bhūriśravas. Saṃjaya answers by supplying an origin-and-causation narrative (upākhyāna). He traces a lineage sequence (Atri → Soma → Budha → Purūravas → Āyu → Nahuṣa → Yayāti → Yadu and his descendants), situating the Yādava/Vṛṣṇi line and introducing Śini within that milieu. The account then shifts to Devaka’s daughter’s svayaṃvara, where Śini secures Devakī for Vasudeva by overcoming rival kings. Somadatta, affronted at seeing Devakī taken, engages Śini in a prolonged and remarkable contest; Śini subdues him publicly yet releases him out of compassion. The humiliation motivates Somadatta to propitiate Maheśvara, from whom he obtains a boon: the birth of a son who will, in a future battle, strike down Śini’s son in public and by a foot-blow. Saṃjaya concludes that this boon-enabled causality explains later reversals and underscores the extraordinary martial and ethical profile attributed to the Vṛṣṇi/Sātvata warriors—disciplined, respectful of elders, protective of dependents, and portrayed as unmatched in strength.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि जब सेनाएँ आमने-सामने जूझ रही थीं, तब शैनेय सात्यकि और आचार्य द्रोण का महासंग्राम सबके देखते-देखते बलि-इन्द्र के तुल्य भयंकर हो उठा। → द्रोण अवसर-वेधी होकर लोहे के विचित्र, विषधर-से तीक्ष्ण बाणों से सात्यकि को ललाट पर बेधते हैं और इन्द्राशनि-सम गर्जना वाले शरों की वर्षा करते हैं। सात्यकि परमास्त्रवित् होकर द्रोण-चाप से छूटते शरों को ‘दो-दो’ कर काटता है, फिर भी घोर आघातों से क्षत-विक्षत होकर क्रोध में भर उठता है। युद्धभूमि में उसका रुक्मरथ चाँदी-सा दमकता हुआ सहस्रों मण्डल बनाता दौड़ता है, मानो सूर्य-सा घूमता प्रकाश। → क्रोध-ईंधन से प्रज्वलित ‘द्रोण-अग्नि’ पाण्डव-पाञ्चालों को रोककर दहकती हुई काल-सूर्य के समान स्थिर होती है; उसी क्षण सात्यकि भी आहत होकर उग्र प्रतिशोध में शर-वर्षा करता है—दोनों की टक्कर समस्त सेनाओं के सामने निर्णायक उत्कर्ष पर पहुँचती है। → सात्यकि के प्रतिरोध और प्रहार से द्रोण की गति बाधित होती है; कौरव-सेना में घबराहट फैलती है और अनेक दल पीछे हटने लगते हैं—रण का प्रवाह क्षण भर के लिए पाण्डव-पक्ष के अनुकूल झुकता है। → द्रोण का क्रोध शांत नहीं होता; वह फिर से पाण्डव-पाञ्चालों को रोकने हेतु ‘अग्नि’ की भाँति खड़ा है—अगले क्षण यह ज्वाला किस पर टूटेगी?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। है २ >> सप्तदशाधिकशततमो< ध्याय: सात्यकि और द्रोणाचार्यका युद्ध
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਜਦੋਂ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਧੱਕਣ ਲੱਗਾ, ਤਦੋਂ ਭਾਰਦਵਾਜ-ਨੰਦਨ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 2
स सम्प्रहारस्तुमुलो द्रोणसात्वतयोरभूत् । पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवासवयोरिव,राजन! सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते बलि और इन्द्रके समान द्रोणाचार्य और सात्यकिका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो गया
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਵਿਚ ਬਲੀ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਵਾਂਗ ਇਕ ਭਿਆਨਕ, ਤੁਮੁਲ ਟੱਕਰ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ।
Verse 3
ततो द्रोण: शिने: पौत्रं चित्रै: सर्वायसै: शरै: । त्रिेभिराशीविषाकारैललाटे समविध्यत
ਤਦ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬਾਣ ਮਾਰੇ—ਉਹ ਬਾਣ ਵਿਲੱਖਣ ਸਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਧਰ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ।
Verse 4
तैर्ललाटार्पितिर्बाणर्युयुधानस्त्वजिद्वागै: । व्यरोचत महाराज त्रिशूज्र इव पर्वत:,महाराज! ललाटमें धँसे हुए उन सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा युयुधान तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान सुशोभित हुए
ਮਹਾਰਾਜ! ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਧੰਸੇ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 5
ततो<5स्य बाणानपरानिन्द्राशनिसमस्वनान् | भारद्वाजोडन्तरप्रेक्षी प्रेषयामास संयुगे
ਫਿਰ ਮੌਕਾ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣ ਛੱਡੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ।
Verse 6
तान् द्रोणचापनिर्मुक्तान् दाशा्: पतत: शरान् | द्वाभ्यां द्वाभ्यां सुपुड्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित्
ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਉਹ ਦਸ ਬਾਣ ਜਦੋਂ ਧਾਵੇ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ-ਵੇਤਾ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਕੁਲ-ਨੰਦਨ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਚੰਗੀ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
तामस्य लघुतां द्रोण: समवेक्ष्य विशाम्पते । प्रहस्य सहसाविध्यत् त्रिंशता शिनिपुड्रवम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਉਸ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਝਟ ਹੀ ਸ਼ਿਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਤੀਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
पुन: पञ्चाशतेषूणां शितेन च समार्पयत् । लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਆਪਣੀ ਵਧੀਕ ਫੁਰਤੀ ਦਿਖਾ ਕੇ ਯੁਯੁਧਾਨ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਪਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
समुत्पतन्ति वल्मीकाद् यथा क्ुद्धा महोरगा: । तथा द्रोणरथाद् राजन्नापतन्ति तनुच्छिद:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਹਾਂ-ਸੱਪ ਬਿਲ/ਬਾਂਬੀ ਤੋਂ ਉਛਲ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਰਥ ਤੋਂ ਦੇਹ-ਵੇਧਕ ਬਾਣ ਝਪਟ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
राजन! जैसे बॉबीसे क्रोधमें भरे हुए बहुत-से सर्प प्रकट होते हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਹੁਤੇ ਸੱਪ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਰਥ ਤੋਂ ਦੇਹ-ਵੇਧਕ ਤੀਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੇ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ‘ਰੁਧਿਰ-ਭੋਜੀ’ ਬਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 11
लाघवाद् द्विजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष । विशेष नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮਾਰਿਸ਼! ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ ਯੋਧੇ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕੇ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਾਨ ਹੀ ਦਿੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 12
सात्यकिस्तु ततो द्रोणं नवभिर्नतपर्वभि: । आजपघान भुशं क्रुद्धो ध्वजं च निशितै: शरै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਵੰਕੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਨੌਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਧੁੱਜ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यत: । लाघवं युयुधानस्य दृष्टवा द्रोणो महारथ:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣ) ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੇ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿੱਧ ਦਿੱਤਾ। ਯੁਯੁਧਾਨ ਦੀ ਇਹ ਫੁਰਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਥੀ ਦ੍ਰੋਣ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੋਇਆ।
Verse 14
सप्तत्या सारथिं विद्ध्वा तुरज्जांश्न त्रिभिस्त्रिभि: । ध्वजमेकेन चिच्छेद माधवस्य रथे स्थितम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸੱਤਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿੱਧਿਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਧਵ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਧੁੱਜ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
अथापरेण भल्लेन हेमपुड्खेन पत्रिणा । धनुश्वचिच्छेद समरे माधवस्य महात्मन:,इसके बाद सुवर्णमय पंखवाले दूसरे भल्लसे आचार्यने समरांगणमें महामनस्वी सात्यकिके धनुषको भी खण्डित कर दिया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਭੱਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸਮਰ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਮਾਧਵ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धनुस्त्यक्त्वा महारथः । गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत्,इससे महारथी सात्यकिको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने धनुष त्यागकर विशाल गदा हाथमें ले ली और उसे द्रोणाचार्यपर दे मारा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤਦੋਂ ਮਹਾਰਥੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਦਾ ਫੜੀ ਅਤੇ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ) ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਮਾਰੀ।
Verse 17
तामापतन्तीं सहसा पट्टबद्धामयस्मयीम् । न्यवारयच्छरैद्रोणो बहुभिर्बहुरूपिभि:
ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੱਟੇ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਝਪਟੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਬੇਅੰਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵੇਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
अथान्यद् धनुरादाय सात्यकि: सत्यविक्रम: । विव्याध बहुभिवररं भारद्वाजं शिलाशितै:,तब सत्यपराक्रमी सात्यकिने दूसरा धनुष लेकर सानपर तेज किये हुए बहुसंख्यक बाणोंद्वारा वीर द्रोणाचार्यको बींध डाला
ਫਿਰ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀਰ ਭਾਰਦਵਾਜ (ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ) ਨੂੰ ਬੇਧ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
स विद्ध्वा समरे द्रोणं सिंहनादममुछ्चत । तं वैन ममृषे द्रोण: सर्वशस्त्रभूृतां वर:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰਕੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਉਸ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 20
ततः शक्ति गृहीत्वा तु रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तरसा प्रेषयामास माधवस्य रथं प्रति,उन्होंने सोनेकी डंडेवाली लोहेकी शक्ति लेकर उसे सात्यकिके रथपर बड़े वेगसे चलाया
ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਾਧਵ ਦੇ ਰਥ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ।
Verse 21
अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्ति: कालसंनिभा । भित्त्वा रथं जगामोग्रा धरणीं दारुणस्वना,वह कालके समान विकराल शक्ति सात्यकितक न पहुँचकर उनके रथको विदीर्ण करके भयंकर शब्द करती हुई पृथ्वीमें समा गयी
ਕਾਲ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ; ਪਰ ਉਸਦਾ ਰਥ ਚੀਰ ਕੇ, ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਈ।
Verse 22
ततो द्रोणं शिने: पौत्रो राजन् विव्याध पत्रिणा । दक्षिणं भुजमासाद्य पीडयन् भरतर्षभ
ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਪੌਤਰੇ ਨੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ ਪੀੜਾ ਪਹੁੰਚਾਈ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
द्रोणो5पि समरे राजन् माधवस्य महद् धनु: । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम्
ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਰਣ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਵੀ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਅਰਧਚੰਦਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਚੋਟ ਮਾਰੀ।
Verse 24
मुमोह सारथिस्तस्य रथशकक््त्या समाहत: । स रथोपस्थमासाद्य मुहूर्त संन्यषीदत,द्रोणकी रथशक्तिसे आहत हो सारथि मूर्च्छिंत हो गया। वह रथकी बैठकमें पहुँचकर वहाँ दो घड़ीतक चुपचाप बैठा रहा
ਦ੍ਰੋਣ ਦੀ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।
Verse 25
चकार सात्यकी राजन् सूतकर्मातिमानुषम् । अयोधयच्च यद् द्रोणं रश्मीन् जग्राह च स्वयम्
ਮਹਾਰਾਜ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ (ਲਗਾਮ) ਵੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 26
तत: शरशतेनैव युयुधानो महारथ: । अविध्यद ब्राह्माणं संख्ये हृष्टरूपो विशाम्पते,प्रजानाथ! उस युद्धस्थलमें महारथी सात्यकिने हर्षमें भरकर विप्रवर द्रोणाचार्यको सौ बाणोंसे घायल कर दिया
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਫਿਰ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਹਾਰਥੀ ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਰਣ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੌ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 27
तस्य द्रोण: शरान् पञ्च प्रेषयामास भारत । ते घोरा: कवचं भित्त्वा पपु: शोणितमाहवे,भारत! फिर द्रोणाचार्यने सात्यकिपर पाँच बाण चलाये। वे भयंकर बाण उस रफक्षेत्रमें सात्यकिका कवच फाड़कर उनका लोहू पीने लगे
ਤਦ, ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ ਚੀਰ ਕੇ ਮਾਨੋ ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 28
निर्विद्धस्तु शरैघोेरिरक्रुद्धयत् सात्यकिर्भृशम् । सायकान् व्यसृजच्चापि वीरो रुक्मरथं प्रति
ਉਹਨਾਂ ਘੋਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਕੇ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਤੇ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਇਆ ਵੀਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੁਵਰਨ-ਰਥੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਵੱਲ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 29
ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि | अश्वान् व्यद्रावयद् बाणैरहतसूतांस्ततस्ततः,एक बाणसे युयुधानने द्रोणाचार्यके सारथिको धरतीपर गिरा दिया और सारथिहीन घोड़ोंको अपने बाणोंसे इधर-उधर मार भगाया
ਫਿਰ ਯੁਯੁਧਾਨ ਨੇ ਇਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰਥੀ-ਰਹਿਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
स रथ: प्रद्रुत: संख्ये मण्डलानि सहस्रश: । चकार राजतो राजन् भ्राजमान इवांशुमान्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਰਥ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਕਿਰਣਮਈ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 31
अभिद्रवत गृह्नीत हयान् द्रोणस्प धावत | इति सम चुक्रुशु: सर्वे राजपुत्रा: सराजका:,उस समय समस्त राजा और राजकुमार पुकार-पुकारकर कहने लगे--“अरे! दौड़ो दौड़ो! द्रोणाचार्यके घोड़ोंको पकड़ो”
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਚੀਕ ਪਏ—“ਧਾਵਾ ਕਰੋ! ਦੌੜੋ! ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਘੋੜੇ ਫੜ ਲਓ!”
Verse 32
ते सात्यकिमपास्याशु राजन् युधि महारथा: । यतो द्रोणस्तत: सर्वे सहसा समुपाद्रवन्,नरेश्वर! उस युद्धस्थलमें वे सभी महारथी शीघ्र ही सात्यकिका सामना छोड़कर जहाँ द्रोणाचार्य थे, वहीं सहसा भाग गये
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਸੀ, ਓਥੇ ਹੀ ਇਕਦਮ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 33
तान् दृष्टवा प्रद्रुतान् संख्ये सात्वतेन शरार्दितान् | प्रभग्नं पुनरेवासीत् तव सैन्यं समाकुलम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਾਤ੍ਵਤ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਜੀ-ਸਵਾਰੀ ਫੌਜ ਵੀ ਮੁੜ ਟੁੱਟ ਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰ ਗਈ।
Verse 34
व्यूहस्यैव पुनर्दधारें गत्वा द्रोणो व्यवस्थित: । वातायमानैस्तैरश्वैर्नीतो वृष्णिशरार्दितै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੋਣ ਮੁੜ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਵ੍ਯੂਹ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਡਟ ਗਿਆ। ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀਵੀਰ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
पाण्डुपाज्चालसम्भिन्न॑ व्यूहमालोक्य वीर्यवान् । शैनेये नाकरोद्ू यत्नं व्यूहमेवा भ्यरक्षत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਵ੍ਯੂਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਸ਼ੈਨੇਯ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਜਤਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਯੂਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 36
निवार्य पाण्डुपञज्चालान् द्रोणाग्नि: प्रदहन्निव । तस्थौ क्रोधेध्मसंदीप्त: कालसूर्य इवोद्यत:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦ੍ਰੋਣ-ਰੂਪੀ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਲਯਕਾਲ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 116
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वरें सात्यकिके कौरव-सेनामें प्रवेशके पश्चात् दुर्योधन और कृतवमाकि पराजयविषयक एक सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦੀ ਪਰਾਜਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 117
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे सात्यकिपराक्रमे सप्तदशाधिकशततमो<ध्याय:
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਵ ਦੇ ਜਯਦ੍ਰਥ-ਵਧ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਸਤਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns interpretive justice in conflict narratives: how to reconcile a warrior’s reputed invincibility with a later public defeat, and whether such outcomes are best explained by immediate skill, prior causes (boons/vows), or the ethical consequences of earlier acts.
The chapter presents an etiological model of history: present outcomes are intelligible when traced through lineage, institutional practices, public honor dynamics, and the long afterlife of boons and vows—suggesting that agency operates within inherited and socially produced constraints.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and explanatory—embedding a causal backstory to stabilize the listener’s understanding of contested battlefield events within the larger epic logic of karma-like continuity and vow/boon efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.