Shloka 19
आत्मदोष-उपदेशः तथा भीम-धृष्टद्युम्नयोः संयोगः
Self-Causation Counsel and the Bhīma–Dhṛṣṭadyumna Convergence
उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिता: । तावकानां परेषां च योधा भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठी] आपके और शत्रुपक्षके कितने ही योद्धा बाणोंके गहरे आघातसे अत्यन्त पीड़ित हो उछलकर गिर पड़ते थे
utpatya nipatantyanye śaraghātaprapīḍitāḥ | tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhā bharatasattama ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਯੋਧੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਤੜਫ਼ਦੇ ਹੋਏ ਉੱਛਲਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the shared human cost of war: suffering is not confined to one side. Sañjaya’s even-handed description highlights the tragic impartiality of violence—both ‘yours’ and ‘the enemy’s’ warriors are equally broken by the same weapons.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the intensity of the fighting: many combatants on both sides, struck hard by arrows, convulse upward and then collapse to the ground, conveying the battlefield’s brutal momentum.