Shloka 16
आत्मदोष-उपदेशः तथा भीम-धृष्टद्युम्नयोः संयोगः
Self-Causation Counsel and the Bhīma–Dhṛṣṭadyumna Convergence
क्रोधावेशमें भरे हुए अमित तेजस्वी धीर-वीरोंके धनुषोंकी टंकारसे वहाँ कुछ भी सुनायी नहीं पड़ता था ।।
krodhāveśeṇa bhareṣu amita-tejasviṣu dhīra-vīrāṇāṃ dhanuṣāṃ ṭaṅkāreṇa tatra kiñcid api na śrūyate sma || utthiteṣu kabandheṣu sarvataḥ śoṇitodake | samare paryadhāvanta nṛpā ripu-vadhodyatāḥ ||
ਕ੍ਰੋਧਾਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਅਪਾਰ ਬਲ ਵਾਲੇ ਧੀਰ-ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਾਨਾਂ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਿਆ ਦੇ ਝਟਕੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਧੜ (ਕਬੰਧ) ਖੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲਹੂ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੈਰੀ-ਵਧ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਾਜੇ ਸਮਰ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger and the momentum of violence can overwhelm discernment: the roar of weapons drowns out all other sound, and the battlefield becomes a stark reminder of impermanence. It implicitly contrasts kṣatriya valor with the ethical cost of wrath-driven combat.
Sañjaya describes the battle’s intensity: warriors’ bowstrings thunder so loudly that nothing else is audible; headless bodies stand about; blood runs in streams; and kings, intent on killing enemies, rush across the field in every direction.