Shloka 16
Bhīṣma’s Stuti of Keśava and Counsel on Nara–Nārāyaṇa (भीष्म-स्तवः; नरनारायण-प्रसङ्गः)
गजो गजेनाभिहत: पपात पदातिना चाभिहत: पदाति: । आवर्तमानान्यभिवर्तमानै- घोरीकृतान्यद्धुतदर्शनानि । प्रासैश्न खड्गैश्न समाहतानि सदश्ववृन्दानि सदश्ववन्दै:
sañjaya uvāca |
gajo gajenābhihataḥ papāta padātinā cābhihataḥ padātiḥ |
āvartamānāny abhivartamānaiḥ ghorīkṛtāny adbhutadarśanāni |
prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ—ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਪੈਦਲ ਦੇ ਘਾਵ ਨਾਲ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਲ ਘੁੰਮਦੇ-ਮੁੜਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਭਿਆਨਕ—ਪਰ ਅਦਭੁਤ—ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਅਸ਼ਵ-ਦਲਾਂ ਦੀ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਉੱਤਮ ਘੋੜੇ ਡਰਾਉਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse offers a moral lens on war: violence tends to mirror itself—elephant against elephant, foot-soldier against foot-soldier—producing a field that is simultaneously awe-inspiring and dreadful. It implicitly cautions that martial glory is inseparable from suffering and ethical cost.
Sañjaya reports intense close-quarters fighting: elephants topple elephants, infantry cut down infantry, and cavalry units collide while being struck by spears and swords, making the battlefield a terrifying spectacle.