Shloka 13
Vāsudeva-Māhātmya: Duryodhana’s Inquiry and Bhīṣma’s Theological Account of Keśava
वराश्चनरनागानां शरीरप्रभवा तदा | परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी
sañjaya uvāca |
varāś ca nara-nāgānāṃ śarīra-prabhavā tadā |
paralokārṇava-mukhī gṛdhra-gomāyu-modinī ||
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਵਰਾਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਇਕ ਨਦੀ ਉੱਭਰ ਪਈ, ਜੋ ਪਰਲੋਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿ ਤੁਰ ਪਈ। ਉਹ ਗਿਦ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਚਟਾਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਮਾਸ ਕੀਚੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਨਦੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਰਲੋਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹੀ ਅਤੇ ਗਿਦ੍ਹਾਂ-ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark imagery to show the moral cost of war: slaughter turns life into a ‘river’ that carries beings toward death (paraloka). It underscores impermanence and the karmic gravity of violence—only scavengers benefit, while humans incur suffering and loss.
Sañjaya narrates the Kurukṣetra carnage: a figurative river, born from the bodies of men and elephants (and other creatures), flows toward the ‘ocean of the other world,’ while vultures and jackals are pleased—emphasizing the battlefield’s horror.