Shloka 38
Adhyāya 6: Pañca-mahābhūta–guṇa-nirdeśa and Sudarśana-dvīpa
Five Elements, Sensory Qualities, and a Cosmographic Island
धनु:संस्थे महाराज द्रे वर्षे दक्षिणोत्तरे । इलावृतं मध्यमं तु पञच वर्षाणि चैव हि
dhanuḥsaṃsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare | ilāvṛtaṃ madhyamaṃ tu pañca varṣāṇi caiva hi ||
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਹੈ—ਅਤੇ ਦਰਅਸਲ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਸ਼ ਵੀ ਹਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes an ordered cosmic arrangement—regions placed with symmetry (like the ends of a bow) and a defined center (Ilāvṛta). Implicitly, it reflects the Mahābhārata’s recurring ideal that stability and righteousness (dharma) depend on proper order and clear structure.
Sañjaya is describing the world’s divisions (varṣas) in a cosmographic account, locating the southern and northern regions at the ‘two ends’ and identifying Ilāvṛta as the central region, with five regions described as lying in between.