Shloka 25
भीष्मपर्व — अध्याय 54: फल्गुन-प्रतिरोधः, सौबली-व्यूह-विध्वंसः, दुर्योधन-भीष्म-संवादः
एवमुक्त्वा ततः पार्थों ध्यायन्नास्ते महामना: । चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतन: । शोकर्त तमथो ज्ञात्वा दु:खोपहतचेतसम्
evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ | ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ | śokārtaṃ tam atho jñātvā duḥkhopahatacetasaṃ ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਮਨਾ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਸਿਮਟਿਆ ਰਿਹਾ; ਸ਼ੋਕ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਕ-ਆਕੁਲ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ (ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ ਲਈ)।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological reality that even a noble person can be overwhelmed by grief when confronted with the consequences of war. It frames Arjuna’s inward collapse as a prelude to discernment: moral action (dharma) often requires moving from sorrow-driven paralysis to reflective clarity.
After speaking, Arjuna falls silent and sits absorbed in thought for a long time, his mind struck by grief and suffering. Sañjaya describes his withdrawn, sorrow-afflicted state, setting the stage for others to respond to his crisis.