Shloka 39
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
पातयामास सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते । प्रहरन््तमनीकानि पिता देवव्रतस्तव
sañjaya uvāca |
pātayāmāsa sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāmpate |
praharaṃtamanīkāni pitā devavratas tava |
jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā sīt tumulaṃ mahat ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵਵ੍ਰਤ (ਭੀਸ਼ਮ) ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸ਼ਵੇਤ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸੈਨਾ-ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਚੱਲ ਪਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the harsh moral logic of kṣatriya-dharma in war: when a principal warrior becomes intent on killing and presses the attack, the opposing side responds with concentrated force, and conflict rapidly escalates into a ‘tumultuous’ battle. It reflects how duty, loyalty, and the drive to protect one’s side can intensify violence.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma (Devavrata) is felling many Pāṇḍava troops. As battle-formations are being struck and a leading warrior is bent on slaying, a great uproar and fierce engagement breaks out.