Shloka 43
Karma-Saṃnyāsa–Karma-Yoga Saṃvāda
Renunciation and the Discipline of Action
इन्द्रियोंको स्थूल शरीरसे पर यानी श्रेष्ठ, बलवान् और सूक्ष्म कहते हैं; इन इन्द्रियोंसे पर मन है, मनसे भी पर बुद्धि है और जो बुद्धिसे भी अत्यन्त पर है वह आत्मा है ।।
indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṁ manaḥ | manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ || evaṁ buddheḥ paraṁ buddhvā saṁstabhya ātmānam ātmanā | jahi śatruṁ mahābāho kāmarūpaṁ durāsadam ||
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਰੇ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਕਾਮ-ਰੂਪ ਇਸ ਦੁਸ਼ਵਾਰ-ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ।
अजुन उवाच
Educational Q&A
A hierarchy is taught—body < senses < mind < intellect < Self—and the ethical instruction is to use discernment (buddhi) and inner steadiness (ātman) to restrain the mind and defeat desire (kāma), portrayed as a formidable inner enemy.
On the battlefield setting of Bhīṣma Parva, Arjuna voices a reflective teaching that reframes combat as inner discipline: before confronting external foes, one must conquer the internal adversary—desire—by recognizing the Self as higher than mind and intellect and by exercising self-restraint.