Shloka 45
Bhīṣma-nipāta-saṃvāda — Sañjaya’s Report of Bhīṣma’s Fall (भीष्मनिपातसंवादः)
पहलेकी बात है, दानवोंका संहार करनेवाले सम्पूर्ण देवताओंने जिन मेरे महान् व्रतधारी पिता रणदुर्मद भीष्मजीको अपना सहायक बनानेकी अभिलाषा की थी, जिन महापराक्रमी पुत्र॒रत्नके जन्म लेनेपर लोकविख्यात महाराज शान्तनुने शोक, दीनता और दुःखका सदाके लिये त्याग कर दिया था, जो सबके आश्रयदाता, बुद्धिमान्, स्वधर्मपरायण, पवित्र और वेदवेदांगोंके तत्त्वज्ञ बताये गये हैं, उन्हीं भीष्मको तुम मारा गया कैसे बता रहे हो? ।। सर्वस्त्रिविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम् । हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम्,जो सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षासे सम्पन्न, शान्त, जितेन्द्रिय और मनस्वी थे, उन शान्तनुनन्दन भीष्मको मारा गया सुनकर मुझे यह विश्वास हो गया कि अब हमारी सारी सेना मार दी गयी
dhṛtarāṣṭra uvāca | sarvāstravinayopetaṃ śāntaṃ dāntaṃ manasvinam | hataṃ śāntanavaṃ śrutvā manye śeṣaṃ hataṃ balam ||
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਹ ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ, ਰਣ-ਦੁਰਮਦ ਭੀਸ਼ਮ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ-ਰਤਨ ਦੇ ਜਨਮ ਉੱਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਨੇ ਸ਼ੋਕ, ਦੈਨ੍ਯ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸਵਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਤੱਤਵ ਦਾ ਜਾਣੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈਂ? ਜੋ ਸਮੂਹ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮਨਸਵੀ ਸੀ—ਉਸ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਹਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਸ਼ਟਪ੍ਰਾਇ ਹੈ।
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the fall of a single exemplary figure—disciplined, self-controlled, and morally authoritative—can signify the collapse of an entire cause. It implies that true strength in war is not only numbers and weapons but also the presence of dharma-grounded leadership.
Dhṛtarāṣṭra receives news that Bhīṣma has been brought down. Shocked, he concludes that if such an invincible pillar has fallen, the remaining Kaurava forces are effectively doomed, anticipating a broader defeat.