Shloka 33
Yuga-Lakṣaṇa and Varṣa-Pramāṇa Inquiry (युगलक्षण–वर्षप्रमाण–प्रश्न)
चक्षुर्वर्धनिका चैव नदी भरतसत्तम । तत्र प्रवृत्ता: पुण्योदा नद्यः कुरुकुलोद्वह
cakṣurvardhanikā caiva nadī bharatasattama | tatra pravṛttāḥ puṇyodā nadyaḥ kurukulodvaha ||
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੇ ਕੁਰੂ-ਕੁਲ ਦੇ ਉੱਧਾਰਕ! ਉੱਥੇ ਚਕਸ਼ੁਰਵਰਧਨਿਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s ethic of reverence for sacred landscapes: rivers are portrayed as purifying forces, reminding rulers and listeners that dharma is supported not only by conduct but also by honoring holy places and waters.
Sañjaya continues a descriptive catalogue of regions and their features, naming rivers—especially Cakṣurvardhanikā—and stating that many holy-watered rivers flow there, while addressing the listener with honorific epithets tied to the Bharata and Kuru lineages.