Shloka 21
भीष्मरथाभिमुख्यं — Arjuna’s advance with Śikhaṇḍin; Duḥśāsana’s interception
रथिनश्न रथैहीना वर्मिणस्तेजसा युता: । कुण्डलोष्णीषिण: सर्वे निष्काड्दविभूषणा:
sañjaya uvāca |
rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ |
kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṇḍavibhūṣaṇāḥ ||
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਬਹੁਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਵਚਧਾਰੀ, ਯੁੱਧ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ, ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ ਧਾਰੇ ਹੋਏ; ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁਵਰਨ ਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੁਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the instability of worldly power in war: even the most splendid and heroic warriors can be reduced to vulnerability when their supports (like chariots and formations) are lost. It highlights impermanence and the humbling force of circumstance, a reminder to ground valor in steadiness rather than external status.
Sañjaya describes the battlefield scene where many renowned chariot-fighters have lost their chariots. Despite still wearing armor and rich ornaments, they are forced to move on foot and scatter, revealing a moment of disarray and reversal amid the Kurukṣetra fighting.