Shloka 41
अर्जुनदुःखहेतुप्रश्नः — Inquiry into the cause of Arjuna’s recurring hardship
Book 14, Chapter 89
न व | / |! ( ४ 5 ॥ भक्ष्यखाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतां तथा । पशूनां बध्यतां चैव नान््तं ददृशिरे जना:
Vaiśampāyana uvāca | bhakṣya-khāṇḍava-rāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatāṃ tathā | paśūnāṃ badhyatāṃ caiva nāntaṃ dadṛśire janāḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉੱਥੇ ਭੱਖਣ-ਯੋਗ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ‘ਖਾਂਡਵਰਾਗ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਪੇਅ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਣਦਾ ਤੇ ਪੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਛੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the immense scale of ritual hospitality and provisioning in an Aśvamedha setting, while implicitly foregrounding the moral seriousness of animal-binding within sacrificial practice—abundance and power are shown alongside the ethical burden of ritual means.
During the Aśvamedha-related proceedings, vast quantities of food and khāṇḍava-rāga are being prepared and consumed, and numerous animals are kept bound; observers report that they cannot discern any limit to either the provisions or the animals present.