Adhyaya 81
Ulūpī’s Disclosure and the Saṃjīvana-Maṇi: Arjuna’s Restoration (उलूपी-प्रकटनं संजीवनमणि-स्थापनं च)
Upa-parva: Babhruvāhana–Ulūpī Episode (Maṇipura Encounter) — Upa-parvan within Āśvamedhika-parva
Vaiśaṃpāyana reports that, with the Maṇipura ruler seated in extremis and overcome by paternal grief, Ulūpī reflects upon a revivifying jewel (saṃjīvana-maṇi) associated with nāga protection. Taking the jewel, she addresses the assembled forces with calming speech, instructing Babhruvāhana not to grieve and clarifying that Arjuna (Jişṇu/Dhanaṃjaya) is not truly “defeated” in an ultimate sense. She states that a māyā named Mohinī was deployed by her for a purposive aim connected to the father’s interests, and that the encounter functioned as a test of Babhruvāhana’s strength rather than a terminal act. Ulūpī further elevates Arjuna’s status by describing him as an enduring, great-souled figure whom even Indra could not overcome in battle, thereby reframing the event from culpable harm to orchestrated trial. She then directs that the divine jewel be placed upon Arjuna’s chest; Babhruvāhana complies out of filial attachment and without malicious intent. Upon placement, Arjuna revives as if waking from sleep; celestial signs (flowers, drums, acclaim) mark restoration. Arjuna embraces Babhruvāhana, then notices his grieving mother with Ulūpī and inquires into the cause and the women’s presence. The Maṇipura ruler responds deferentially, indicating that Ulūpī should be questioned for the explanation.
Chapter Arc: अर्जुन—अश्वमेध के घोड़े के अनुगमन में—मणिपुर के राजा बभ्रुवाहन से पराजित होकर भूमि पर पड़े हैं; तभी नागकन्या उलूपी प्रकट होकर इस पराजय का रहस्य खोलने का संकेत देती है। → अर्जुन उलूपी से पूछते हैं कि क्या वह बभ्रुवाहन का कुशल चाहती है और क्या अनजाने में उससे या बभ्रुवाहन से कोई अप्रिय कर्म हो गया। उलूपी बताती है कि यह पराजय साधारण नहीं—भीष्म-वध के बाद अर्जुन ने जिन दिव्य-तत्त्वों/वसुओं के प्रति शान्ति-प्रायश्चित्त नहीं किया, उसी दोष की छाया अब फलित हुई है; यदि शान्ति किए बिना अर्जुन जीवन त्यागते, तो धर्म-हानि और भी बढ़ती। → उलूपी स्पष्ट करती है कि अर्जुन का गिरना ‘वीरता की कमी’ नहीं, बल्कि ‘अधूरे प्रायश्चित्त’ का दण्ड-संकेत है—और उसी हेतु वह आई है कि अर्जुन का जीवन, यश और अश्वमेध-यज्ञ की मर्यादा बची रहे। → उलूपी के निर्देश से उपाय किया जाता है: बभ्रुवाहन को साथ लेकर (माताओं/परिजनों सहित) उचित शान्ति-प्रक्रिया और क्षमा-याचना का क्रम चलता है; अर्जुन चित्रांगदा और उलूपी के प्रति कृतज्ञता प्रकट करते हैं, और बभ्रुवाहन अर्जुन की आज्ञा से अश्वमेध महायज्ञ में ब्राह्मण-सेवा/परिवेषण हेतु उपस्थित होने का वचन देता है। → अर्जुन के पुनर्जीवन/पुनर्स्थापन के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या यह शान्ति-क्रम उनके समस्त पूर्वकर्म-दोष को पूर्णतः काट देगा, और अश्वमेध की यात्रा आगे किन नई परीक्षाओं से गुज़रेगी?
Shlokas
Verse 1
अप्--#रू- एकाशीतितमो<ध्याय: उलूपीका अर्जुनके पूछनेपर अपने आगमनका कारण एवं अर्जुनकी पराजयका रहस्य बताना
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉਲੂਪੀ, ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਆਈ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਈ ਹੈ?
Verse 2
कच्चित् कुशलकामासि राज्ञोड5स्य भुजगात्मजे । मम वा चपलापाड़ि कच्चित् त्वं शुभमिच्छसि
ਹੇ ਨਾਗਕੁਮਾਰੀ, ਭੁਜਗ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧੀ! ਕੀ ਤੂੰ ਇਸ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਅਤੇ ਹੇ ਚੰਚਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰੀ! ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?
Verse 3
कच्चित् ते पृथुलश्रोणि नाप्रियं प्रियदर्शने । अकार्षमहमज्ञानादयं वा बभ्रुवाहन:,स्थूल नितम्बवाली प्रियदर्शने! मैंने या इस बभ्रुवाहनने अनजानमें तुम्हारा कोई अप्रिय तो नहीं किया है?
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਟਿਭਾਗ ਵਾਲੀ, ਸੁਹਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੀ! ਕੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜਾਂ ਇਹ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਕੰਮ ਕਰ ਬੈਠੇ ਹਾਂ?
Verse 4
कच्चिन्नु राजपुत्री ते सपत्नी चैत्रवाहनी । चित्राजड्भदा वरारोहा नापराध्यति किंचन,तुम्हारी सौत चित्रवाहनकुमारी वरारोहा राजपुत्री चित्रांगदाने तो तुम्हारा कोई अपराध नहीं किया है?
ਅਤੇ ਦੱਸ—ਤੇਰੀ ਸੌਤ, ਚਿਤ੍ਰਵਾਹਨ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਨੇ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ?
Verse 5
तमुवाचोरगपतेर्दुहिता प्रहसन्निव । न मे त्वमपराद्धोडसि न हि मे बश्रुवाहन:
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਉਲੂਪੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਪ੍ਰਿਯ! ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ; ਉਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ।”
Verse 6
न जनित्री तथास्येयं मम या प्रेष्यवत् स्थिता । श्रूयतां यद् यथा चेदं मया सर्व विचेष्टितम्
ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ—ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਨਨੀ ਹੈ—ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਦਾਸੀ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਜੋ-ਜੋ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
न मे कोपस्त्वया कार्य: शिरसा त्वां प्रसादये । त्वत्प्रियार्थ हि कौरव्य कृतमेतन््मया विभो
ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਰੋਸ ਨਾ ਧਰੋ। ਮੈਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੌਰਵਯ, ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 8
यत्तच्छूणु महाबाहो निखिलेन धनंजय । महाभारतयुद्धे यत् त्वया शान्तनवो नृप:
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਧਨੰਜਯ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ—ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਨਵ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਗੱਲ।
Verse 9
न हि भीष्मस्त्वया वीर युद्धामानो हि पातित:
ਹੇ ਵੀਰ, ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭੀਸ਼ਮ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੇ; ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿੱਧੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 10
तस्य शान्तिमकृत्वा त्वं त्यजेथा यदि जीवितम्
ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੁੰਦਾ; ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 11
एषा तु विहिता शान्ति: पुत्राद् यां प्राप्ततानसि । वसुभिर्वसुधापाल गड़या च महामते
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮਹਾਮਤੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ! ਇਹੋ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਸੂਆਂ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹੀ ‘ਪਾਪ-ਸ਼ਾਂਤੀ’ ਤੈਨੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੀਂ—ਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।”
Verse 12
पुरा हि श्रुतमेतत् ते वसुभि: कथितं मया । गज्जायास्तीरमाश्रित्य हते शान्तनवे नूप
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣੀ ਸੀ—ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ—ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਏ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੋਲੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।”
Verse 13
आप्लुत्य देवा वसव: समेत्य च महानदीम् । इदमूचुर्वचो घोरं भागीरथ्या मते तदा,“वसु नामक देवता महानदी गंगाके तटपर एकत्र हो स्नान करके भागीरथीकी सम्मतिसे यह भयानक वचन बोले--
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਵਸੂ ਮਹਾਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।”
Verse 14
एष शान्तनवो भीष्मो निहत: सव्यसाचिना । अयुध्यमान: संग्रामे संसक्तो5न्येन भाविनि । तदनेनानुषड्गेण वयमद्य धनंजयम्
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੜ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਿਯਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ੰਗ-ਪਰਿਣਾਮ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਵੀ ਧਨੰਜਯ ਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ।”
Verse 15
शापेन योजयामेति तथास्त्विति च साब्रवीत् । “भाविनि! ये शान्तनुनन्दन भीष्म संग्राममें दूसरेके साथ उलझे हुए थे। अर्जुनके साथ युद्ध नहीं कर रहे थे तो भी सव्यसाची अर्जुनने इनका वध किया है। इस अपराधके कारण हमलोग आज अर्जुनको शाप देना चाहते हैं।” यह सुनकर गंगाजीने कहा--'हाँ, ऐसा ही होना चाहिये' ।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ ਬੋਲੇ—‘ਆਓ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਏ’; ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਤਥਾਸਤੁ’। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਹਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।”
Verse 16
पिता तु मे वसून् गत्वा त्वदर्थे समयाचत
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਵਸੂਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਆਇਆ।
Verse 17
पुत्रस्तस्य महाभाग मणिपूरेश्वरो युवा
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਣਿਪੁਰ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਨਾਗਰਾਜ! ਮਣਿਪੁਰ ਦਾ ਨਵਯੁਵਕ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 18
स एन॑ रणमध्यस्थ: शरै: पातयिता भुवि | एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापो भविष्यति
ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਉਂ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੇ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ, ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 19
गच्छेति वसुभ्रि श्चोक्तो मम चेदं शशंस सः । तच्छुत्वा त्वं मया तस्माच्छापादसि विमोक्षितः
ਵਸੂਆਂ ਨੇ ‘ਜਾ’ ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਆ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਇਆ।
Verse 20
न हि त्वां देवराजो5पि समरेषु पराजयेत् । आत्मा पुत्र: स्मृतस्तस्मात् तेनेहासि पराजित:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ! ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 21
न हि दोषो मम मत: कथं वा मन्यसे विभो । इत्येवमुक्तो विजय: प्रसन्नात्माब्रवीदिदम्
“ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ?” ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 22
सर्व मे सुप्रियं देवि यदेतत् कृतवत्यसि । इत्युक्त्वा सोडब्रवीत् पुत्र मणिपूरपतिं जय:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਦੇਵੀ! ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਜੇਤਾ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਣਿਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 23
युधिष्ठिरस्याश्वमेध: परिचैत्रीं भविष्यति
“ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 24
तत्रागच्छे: सहामात्यो मातृभ्यां सहितो नूप
“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਈਂ।”
Verse 25
“नरेश्वर! आगामी चैत्रमासकी पूर्णिमाको महाराज युधिष्ठिरके यज्ञका आरम्भ होगा। उसमें तुम अपनी इन दोनों माताओं और मन्त्रियोंके साथ अवश्य आना' ।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਯੱਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਵੇਗਾ। ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਮਾਤਿਆਂ (ਮੰਤਰੀਆਂ) ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਈਂ।” ਪਾਰਥ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 26
उपयास्यामि धर्मज्ञ भवत: शासनादहम् । अश्वमेधे महायज्ञे द्विजातिपरिवेषक:,'धर्मज्ञ! आपकी आज्ञासे मैं अश्वमेध महायज्ञमें अवश्य उपस्थित होऊँगा और ब्राह्मगोंको भोजन परोसनेका काम करूँगा
ਧਰਮਜਾਣੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਮਹਾਯੱਗ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 27
मम त्वनुग्रहार्थाय प्रविशस्व पुरं स्वकम् । भार्याभ्यां सह धर्मज्ञ मा भूत् ते5त्र विचारणा
ਧਰਮਜਾਣੂ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੋ। ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਓ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਰੱਖੋ।
Verse 28
उषित्वेह निशामेकां सुखं स्वभवने प्रभो । पुनरश्चानुगमनं कर्तासि जयतां वर
ਪ੍ਰਭੂ! ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਘਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਯੱਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ।
Verse 29
इत्युक्त: स तु पुत्रेण तदा वानरकेतन: । स्मयन् प्रोवाच कौन्तेयस्तदा चित्राड्रदासुतम्,पुत्रके ऐसा कहनेपर कुन्तीनन्दन कपिध्वज अर्जुनने मुसकराते हुए चित्राड्रदाकुमारसे कहा--
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵਾਨਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਵਜ ਵਾਲਾ ਕੁੰਤੀਨੰਦਨ ਅਰਜੁਨ ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਚਿਤ੍ਰਾਡ੍ਰਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 30
विदितं ते महाबाहो यथा दीक्षां चराम्यहम् । न स तावत् प्रवेक्ष्यामि पुरं ते पूुधुलोचन
ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਦੀਕਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ! ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਦੀਕਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 31
यथाकामं व्रजत्येष यज्ञियाश्वो नरर्षभ । स्वस्ति ते5स्तु गमिष्यामि न स्थान विद्यते मम
ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਯਜਨੀਅ ਘੋੜਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ। ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 32
स तत्र विधिवत् तेन पूजित: पाकशासनि: । भायभ्यामभ्यनुज्ञात: प्रायाद् भरतसत्तम:
ਉੱਥੇ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੇ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਨਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 81
इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुसरणे एकाशीतितमो<ध्याय:
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅਨੁਗੀਤਾ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵ-ਅਨੁਸਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 83
अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृति: कृता । “महाबाहु धनंजय! आप मेरी कही हुई सारी बातें ध्यान देकर सुनिये। पार्थ! महाभारत- युद्धमें आपने जो शान्तनुकुमार महाराज भीष्मको अधर्मपूर्वक मारा है
ਪਾਰਥ! ਉਹ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 96
शिखण्डिना तु संयुक्तस्तमाश्रित्य हतस्त्वया । “वीर! आपने अपने साथ जूझते हुए भीष्मजीको नहीं मारा है, वे शिखण्डीके साथ उलझे हुए थे। उस दशामें शिखण्डीकी आड़ लेकर आपने उनका वध किया था
ਵੀਰ! ਭੀਸ਼ਮ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨਾਲ ਜੁੱਝ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸੇ ਨੂੰ ਓਟ ਬਣਾ ਕੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ।
Verse 103
कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये ध्रुवम् । “उसकी शान्ति किये बिना ही यदि आप प्राणोंका परित्याग करते तो उस पापकर्मके प्रभावसे निश्चय ही नरकमें पड़ते
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਉਸ ਪਾਪਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ। ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਤਿ ਕਰਕੇ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਤੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਗਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ।
Verse 166
पुन: पुन: प्रसाद्यैतांस्त एनमिदमन्रुवन् । “वे तत्काल वसुओंके पास जाकर उन्हें बारंबार प्रसन्न करके आपके लिये उनसे बारंबार क्षमा-याचना करने लगे। तब वसुगण उनसे इस प्रकार बोले--
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਸੂਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਤਦੋਂ ਵਸੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।
Verse 226
चित्राड़दाया: शृण्वत्या: कौरव्यदुहितुस्तदा । “देवि! तुमने जो यह कार्य किया है, यह सब मुझे अत्यन्त प्रिय है।” यों कहकर अर्जुनने चित्रांगदा तथा उलूपीके सुनते हुए अपने पुत्र मणिपुरनरेश बश्रुवाहनसे कहा--
ਕੌਰਵ ਕੁਮਾਰੀ ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— “ਦੇਵੀ! ਤੂੰ ਜੋ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਰਵਥਾ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ—ਚਿਤ੍ਰਾਂਗਦਾ ਅਤੇ ਉਲੂਪੀ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ—ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਣਿਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਭ੍ਰੁਵਾਹਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 1563
अभवं स च तच्छुत्वा विषादमगमत् परम् । ः | : है डर “उनकी बातें सुनकर मेरी सारी इन्द्रियाँ व्यथित हो उठीं और पातालमें प्रवेश करके मैंने अपने पितासे यह सारा समाचार कह सुनाया। यह सुनकर पिताजीको भी बड़ा खेद हुआ
ਅਰਜੁਨ ਬੋਲੇ— ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਥਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਰਮ ਵਿਸਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਗਹਿਰੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The tension lies between accountability for harm in a strategic engagement and the later revelation that the act was an orchestrated test; the chapter resolves it by emphasizing intent, disclosure, and reparative action.
Restorative dharma is prioritized: when a conflict is framed as instrumental or misperceived, moral order is re-established through truth-telling, compassion, and concrete remediation rather than prolonged blame.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is narrative-ethical, demonstrating how reconciliation and repair integrate diverse lineages (Kuru, Maṇipura, nāga) within the post-war moral landscape.