
अन्तर्वन-विद्यारण्योपमा (The Allegory of the Inner Forest of Knowledge)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Adhyāya 27 (Vidyāraṇya/Antaḥ-vana Allegory)
A brāhmaṇa declares he has crossed a dangerous path dominated by sense-objects and the antagonism of desire and anger, entering a ‘great forest’ characterized by afflictive forces (saṅkalpa as biting insects; lobha as serpentine predators; moha as darkness). Questioned about its location and features, he explains paradoxically that it is neither separate nor distant in ordinary terms, and that it exceeds ordinary measures of small/large, sorrow/joy. The discourse then enumerates symbolic structures: seven great trees, seven fruits/guṇas, seven guests, seven āśramas, seven samādhis, and seven dīkṣās—presenting a schematic of disciplined life and contemplative attainments. Multiple trees generate divine flowers and fruits of varying colors, culminating in an image of a single ‘fire’ and the five senses as fuel, from which ‘mokṣas’ are said to arise through dīkṣā and cultivated qualities. Seven seers receive hospitality; a ‘vow-tree’ with the shade of peace and a knowledge-support appears, illuminated by the inner knower (kṣetrajña). Those who reach this domain are described as free from fear; further sevens appear (women/mothers, Saptarṣis, seven lights following the sun), along with mountains and rivers bearing ‘brahma-born’ waters and a confluence leading the self-satisfied disciplined to Pitāmaha (Brahmā). The chapter closes by stating that knowers of the ‘forest of knowledge’ recite an ṛc and abide in what the kṣetrajña indicates—framing liberation as an inwardly verified orientation rather than external travel.
Chapter Arc: ब्राह्मण एक अद्भुत ‘महावन’ का संकेत देता है—जहाँ संकल्प डाँस-मच्छर हैं, शोक-हर्ष, हिम-आतप, मोह का अन्धकार और लोभ की व्याधियाँ सरीसृपों की भाँति रेंगती हैं; यह वन बाहर नहीं, भीतर है। → ब्राह्मणी जिज्ञासा से पूछती है—वह वन कहाँ है, उसके वृक्ष-सरिताएँ-गिरि कौन-से हैं, और वहाँ तक पहुँचने का पथ कितना कठिन है? उत्तर में ब्राह्मण बताता है कि विषयों का एकान्त-आध्वान, काम-क्रोध का विरोध, और ‘महादुर्ग’ को पार करना पड़ता है; साधक को भीतर उतरना होता है, जहाँ भ्रम और आसक्ति मार्ग रोकते हैं। → वन का तेजस्वी रहस्योद्घाटन—वहाँ ‘प्रज्ञा-वृक्ष’ हैं, ‘मोक्ष-फल’ लगते हैं, ‘शान्ति-छाया’ है; ज्ञान आश्रय है, तृप्ति जल है, और अन्तःक्षेत्र में ‘क्षेत्रज्ञ-सूर्य’ प्रकाशित है। उसी गूढ़ हृदयाकाश में नदियों का संगम संक्षेप से होता है; योग-यज्ञ का विस्तार चलता रहता है; और वही साक्षात् पितामह-स्वरूप की ओर ले जाने वाला मार्ग बनता है। → ब्राह्मण निष्कर्ष देता है कि जिनकी आशाएँ कृश हो गई हैं, जो सुव्रत हैं, तप से पाप-दग्ध हैं—वे आत्मा में आत्मा को प्रवेश कर ब्रह्मा/परब्रह्म की उपासना करते हैं। ऐसे गुणों वाला यह पुण्य ‘अरण्य’ ब्राह्मण जानते हैं; तत्त्वदर्शी (क्षेत्रज्ञ) के निर्देश से इसे जानकर आचरण करने पर साधक स्वात्मतृप्त होकर परम लक्ष्य—साक्षात् पितामह—की ओर गमन करता है।
Verse 1
/ है अर ० छा | अ-क्राछ सप्तविशो< ध्याय: अध्यात्मविषयक महान् वनका वर्णन ब्राह्मण उवाच संकल्पदंशमशकं शोकहर्षहिमातपम् । मोहान्धकारतिमिरं लोभव्याधिसरीसूपम्,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! जहाँ संकल्परूपी डाँस और मच्छरोंकी अधिकता होती है। शोक और हर्षरूपी गर्मी, सर्दीका कष्ट रहता है, मोहरूपी अन्धकार फैला हुआ है, लोभ तथा व्याधिरूपी सर्प विचरा करते हैं। जहाँ विषयोंका ही मार्ग है, जिसे अकेले ही तै करना पड़ता है तथा जहाँ काम और क्रोधरूपी शत्रु डेरा डाले रहते हैं, उस संसाररूपी दुर्गम पथका उल्लंघन करके अब मैं ब्रह्मरूपी महान् वनमें प्रवेश कर चुका हूँ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਯੇ! ਜਿੱਥੇ ਸੰਕਲਪ-ਰੂਪੀ ਡੰਸ ਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਹਰਖ ਸ਼ੀਤ-ਤਾਪ ਵਾਂਗ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਮੋਹ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ-ਤਿਮਿਰ ਫੈਲਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋਭ ਤੇ ਵਿਆਧਿ-ਰੂਪੀ ਸੱਪ-ਸਰੀਸ੍ਰਪ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ—ਉਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪੀ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
Verse 2
विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रोधविरोधकम् | तदतीत्य महादुर्ग प्रविष्टोडस्मि महद् वनम्,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! जहाँ संकल्परूपी डाँस और मच्छरोंकी अधिकता होती है। शोक और हर्षरूपी गर्मी, सर्दीका कष्ट रहता है, मोहरूपी अन्धकार फैला हुआ है, लोभ तथा व्याधिरूपी सर्प विचरा करते हैं। जहाँ विषयोंका ही मार्ग है, जिसे अकेले ही तै करना पड़ता है तथा जहाँ काम और क्रोधरूपी शत्रु डेरा डाले रहते हैं, उस संसाररूपी दुर्गम पथका उल्लंघन करके अब मैं ब्रह्मरूपी महान् वनमें प्रवेश कर चुका हूँ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਹੀ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਰਾਹ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੈਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ—ਉਸ ਮਹਾਦੁਰਗ ਵਰਗੀ ਕਠਿਨਤਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
Verse 3
ब्राह्मण्युवाच क्व तद् वन महाप्राज्ञ के वृक्षा: सरितश्न॒ का: । गिरय: पर्वताश्चैव कियत्यध्वनि तद् वनम्,ब्राह्मणीने पूछा--महाप्राज्ञ! वह वन कहाँ है? उसमें कौन-कौनसे वृक्ष, गिरि, पर्वत और नदियाँ हैं तथा वह कितनी दूरीपर है
ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ! ਉਹ ਵਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ? ਉੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਗਿਰਿ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ? ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਨ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ?
Verse 4
ब्राह्मण उवाच नैतदस्ति पृथग्भाव: किंचिदन््यत् ततः सुखम् | नैतदस्त्यपृथग्भाव: किंचिद् दुःखतरं ततः,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! उस वनमें न भेद है न अभेद, वह इन दोनोंसे अतीत है। वहाँ लौकिक सुख और दु:ख दोनोंका अभाव है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਯੇ! ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਨ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਨ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਖ; ਅਤੇ ਨ ਅਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਨ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ। (ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਲੋਕਿਕ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।)
Verse 5
तस्माद् हस्वतरं नास्ति न ततो$स्ति महत्तरम् | नास्ति तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्त्यन्यत् तत्समं सुखम्,उससे अधिक छोटी, उससे अधिक बड़ी और उससे अधिक सूक्ष्म भी दूसरी कोई वस्तु नहीं है। उसके समान सुखरूप भी कोई नहीं है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਮ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।
Verse 6
न तत्राविश्य शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति च द्विजा: । न च बिभ्यति केषांचित् तेभ्यो बिभ्यति केचन,उस वनमें प्रवष्टि हो जानेपर द्विजातियोंको न हर्ष होता है, न शोक। न तो वे स्वयं किन्हीं प्राणियोंसे डरते हैं और न उन्हींसे दूसरे कोई प्राणी भय मानते हैं
ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਰਖ। ਉਹ ਆਪ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੀਵ ਵੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 7
तस्मिन् वने सप्त महाद्रुमाश्न फलानि सप्तातिथयश्न सप्त । सप्ताश्रमा: सप्त समाधयश्नव दीक्षाश्न सप्तैतदरण्यरूपम्,वहाँ सात बड़े-बड़े वृक्ष हैं, सात उन वृक्षोंके फल हैं तथा सात ही उन फलोंके भोक्ता अतिथि हैं। सात आश्रम हैं। वहाँ सात प्रकारकी समाधि और सात प्रकारकी दीक्षाएँ हैं। यही उस वनका स्वरूप है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮਹਾਵ੍ਰਿੱਖ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਫਲ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਅਤਿਥੀ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਆਸ਼ਰਮ ਹਨ; ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਅਰਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 8
पज्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च | सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम्,वहाँके वृक्ष पाँच प्रकारके रंगोंके दिव्य पुष्पों और फलोंकी सृष्टि करते हुए सब ओरसे वनको व्याप्त करके स्थित हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪੰਜ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 9
सुवर्णानि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम्,वहाँ दूसरे वृक्षोंने सुन्दर दो रंगवाले पुष्प और फल उत्पन्न करते हुए उस वनको सब ओरसे व्याप्त कर रखा है
ਉੱਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸੁਵਰਨੀ ਛਟਾ ਵਾਲੇ ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 10
सुरभीणि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम्,तीसरे वृक्ष वहाँ सुगन्धयुक्त दो रंगवाले पुष्प और फल प्रदान करते हुए उस वनको व्याप्त करके स्थित हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸੁਗੰਧਿਤ ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 11
सुरभीण्येकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च | सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम्,चौथे वृक्ष सुगन्धयुक्त केवल एक रंगवाले पुष्प और फलोंकी सृष्टि करते हुए उस वनके सब ओर फैले हैं
ਉੱਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸੁਗੰਧਿਤ ਇਕੋ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 12
बहुन्यव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । विसृजन्तौ महावृक्षौ तद् वन॑ व्याप्य तिषछत:,वहाँ दो महावृक्ष बहुत-से अव्यक्त रंगवाले पुष्प और फलोंकी रचना करते हुए उस वनको व्याप्त करके स्थित हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਦੋ ਮਹਾਵ੍ਰਿੱਖ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
एको वह्ि: सुमना ब्राह्मणोउत्र पज्चेन्द्रियाणि समिथधश्चात्र सन्ति । तेभ्यो मोक्षा: सप्त फलन्ति दीक्षा गुणा: फलान्यतिथय: फलाशा:,उस वनमें एक ही अग्नि है, जीव शुद्धचेता ब्राह्मण है, पाँच इन्द्रियाँ समिधाएँ हैं। उनसे जो मोक्ष प्राप्त होता है, वह सात प्रकारका है। इस यज्ञकी दीक्षाका फल अवश्य होता है। गुण ही फल है। सात अतिथि ही फलोंके भोक्ता हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਅੱਗ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਤਰ ਯੱਗ ਤੋਂ ਮੋਖ ਦੇ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਯੱਗ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ—ਧਰਮ ਹੀ ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤ ‘ਅਤਿਥੀ’ ਉਹਨਾਂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ।
Verse 14
आतिथयं प्रतिगृह्नन्ति तत्र तत्र महर्षय: । अचितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यद् रोचते वनम्,वे महर्षिगण इस यज्ञमें आतिथ्य ग्रहण करते हैं और पूजा स्वीकार करते ही उनका लय हो जाता है। तत्पश्चात् वह ब्रह्मरूप वन विलक्षणरूपसे प्रकाशित होता है
ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਅਪ੍ਰਕਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਹੋਰ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਮਾਨੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਸੁਖਮ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 15
प्रज्ञावृक्षं मोक्षफलं शान्तिच्छायासमन्वितम् । ज्ञानाश्रयं तृप्तितोयमन्तःक्षेत्रज्रभास्करम्,उसमें प्रज्ञारूपी वृक्ष शोभा पाते हैं, मोक्षरूपी फल लगते हैं और शान्तिमयी छाया फैली रहती है। ज्ञान वहाँका आश्रयस्थान और तृप्ति जल है। उस वनके भीतर आत्मारूपी सूर्यका प्रकाश छाया रहता है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ-ਰੂਪ ਵ੍ਰਿੱਖ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਖ-ਰੂਪ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਫੈਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਆਤਮਾ—ਰੂਪ ਸੂਰਜ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ।
Verse 16
येडथिगच्छन्ति तं सन्तस्तेषां नास्ति भयं पुनः । ऊर्ध्व॑ चाधश्व तिर्यक् च तस्य नान्तोडथिगम्यते,जो श्रेष्ठ पुछणष उस वनका आश्रय लेते हैं, उन्हें फिर कभी भय नहीं होता। वह वन ऊपर-नीचे तथा इधर-उधर सब ओर व्याप्त है। उसका कहीं भी अन्त नहीं है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸਤਪੁਰਖ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਦੇ ਭਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 17
सप्त स्त्रियस्तत्र वसन्ति सद्य- स्त्ववाड्मुखा भानुमत्यो जनित्रय: । ऊर्ध्व रसानाददते प्रजाभ्य: सर्वान् यथा सत्यमनित्यता च,वहाँ सात स्त्रियाँ निवास करती हैं, जो लज्जाके मारे अपना मुँह नीचेकी ओर किये रहती हैं। वे चिन्मय ज्योतिसे प्रकाशित होती हैं। वे सबकी जननी हैं और वे उस वनमें रहनेवाली प्रजासे सब प्रकारके उत्तम रस उसी प्रकार ग्रहण करती हैं, जैसे अनित्यता सत्यको ग्रहण करती है
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਸੱਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਲਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਸਦਾ ਹੇਠਾਂ ਨਿਵੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚੇਤਨ-ਮਯ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀਆਂ ਜਨਨੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ‘ਵਨ’ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਾਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਨਿਤਤਾ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तत्रोपयन्ति च | सप्त सप्तर्षय: सिद्धा वसिष्ठप्रमुखै:ः सह,सात सिद्ध सप्तर्षि वसिष्ठ आदिके साथ उसी वनमें लीन होते और उसीसे उत्पन्न होते हैं
ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਥਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਧ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਉਸੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
यशो वर्चो भगश्चैव विजय: सिद्धतेजस: । एवमेवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतींषि भास्करम्,यश, प्रभा, भग (ऐश्वर्य), विजय, सिद्धि (ओज) और तेज--ये सात ज्योतियाँ उपर्युक्त आत्मारूपी सूर्यका ही अनुसरण करती हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯਸ਼, ਵਰਚਸ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਭਾ), ਭਗ (ਐਸ਼ਵਰਯ), ਵਿਜੈ, ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਤੇਜ—ਇਹ ਸੱਤ ਜੋਤਾਂ ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
गिरय: पर्वताश्षैव सन्ति तत्र समासत: । नद्यश्न सरितो वारि वहन्त्यो ब्रह्म॒ुसम्भवम्,उस ब्रद्मतत्त्वमें ही गिरि, पर्वत, झरनें, नदी और सरिताएँ स्थित हैं, जो ब्रह्म णनित जल बहाया करती हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ-ਸਰਿਤਾਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ।
Verse 21
नदियोंका संगम भी उसीके अत्यन्त गूढ़ हृदयाकाशमें संक्षेपसे होता है। जहाँ योगरूपी यज्ञका विस्तार होता रहता है। वही साक्षात् पितामहका स्वरूप है। आत्मज्ञानसे तृप्त पुरुष उसीको प्राप्त होते हैं
ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਵੀ ਉਸੇ ਅਤਿ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਿਰਦੇ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਓਥੇ ਯੋਗ-ਰੂਪੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਖੁਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਖਾਤ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਪੁਰਖ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
कृशाशा: सुव्रताशाश्च॒ तपसा दग्धकिल्बिषा: । आत्मन्यात्मानमाविश्य ब्रह्माणं समुपासते,जिनकी आशा क्षीण हो गयी है, जो उत्तम व्रतके पालनकी इच्छा रखते हैं। तपस्यासे जिनके सारे पाप दग्ध हो गये हैं। वे ही पुरुष अपनी बुद्धिको आत्मनिष्ठ करके परब्रह्मकी उपासना करते हैं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰੀ ਆਸਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—ਅਜੇਹੇ ਪੁਰਖ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
शममप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जना: । तदारण्यमभिप्रेत्य यथाधीरभिजायत,विद्या (ज्ञान)-के ही प्रभावसे ब्रह्मरूपी वनका स्वरूप समझमें आता है। इस बातको जाननेवाले मनुष्य इस वनमें प्रवेश करनेके उद्देश्यसे शम (मनोनिग्रह)-की ही प्रशंसा करते हैं, जिससे बुद्धि स्थिर होती है
ਇੱਥੇ ‘ਵਿਦਿਆ-ਵਨ’ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਮ (ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਧੀਰ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
एतदेवेदृशं पुण्यमरण्यं ब्राह्मणा विदु: । विदित्वा चानुतिष्ठ त्ति क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिता,ब्राह्मण ऐसे गुणवाले इस पवित्र वनको जानते हैं और तत्त्वदर्शीके उपदेशसे प्रबुद्ध हुए आत्मज्ञानी पुरुष उस ब्रह्मवनको शास्त्रतटः जानकर शम आदि साधनोंके अनुष्ठानमें लग जाते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ (ਆਤਮ-ਤੱਤਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀ) ਵੱਲੋਂ ਸੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मणगीताविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਗੀਤਾ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਛੱਬੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 27
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु सप्तविंशोडध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਵਮੇਧਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਗੀਤਾ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਗੀਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।
Verse 231
नदीनां सड़मश्नैव वैताने समुपद्लरे । स्वात्मतृप्ता यतो यान्ति साक्षादेव पितामहम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੈਤਾਨ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੜਾ-ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਸਿੱਧੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
The speaker frames a practical ethical conflict: how to traverse a life dominated by sensory fixation (viṣaya) while countering the destabilizing forces of desire and anger without being consumed by grief, elation, or fear.
The ‘forest’ signifies the inner field of experience: suffering and safety depend on identification and clarity. Knowledge (jñāna) and recognition of the inner knower (kṣetrajña) reorganize perception, making fearlessness a function of insight and discipline.
Yes. Mokṣa is presented as emerging from disciplined engagement with the senses (five as ‘fuel’) under a unifying inner principle (single ‘fire’), supported by structured practices and qualities (the repeated sapta schema), rather than as a merely external achievement.