Adhyaya 23
Kuntī’s Retrospective Uddharṣaṇa and Renunciatory Resolve (कुन्त्युद्धर्षण-प्रत्याख्यानम्)
Upa-parva: Kuntī–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Forest-withdrawal counsel episode)
Kuntī speaks to the Pāṇḍavas—addressing Yudhiṣṭhira as the primary listener—and affirms that his interpretation is correct: she previously engaged in deliberate “uddharṣaṇa” (arousing/strengthening exhortation) when they were dispossessed by dice, socially humiliated, and vulnerable to despair. She explains her motive as protective rather than self-serving: to ensure Pāṇḍu’s lineage would not perish, to preserve the brothers’ fame and resolve, and to prevent them from becoming dependent on adversaries. She enumerates each brother’s condition—Yudhiṣṭhira’s return to forest suffering, Bhīma’s danger, Arjuna’s prospects of victory, and Nakula–Sahadeva’s hardships—showing how her encouragement targeted their specific risks. She recalls the sabhā humiliation of Draupadī, describing Duḥśāsana’s coercive treatment and the Kuru elders’ distress, marking that moment as a recognition of dynastic disgrace. Kuntī then rejects the pursuit of kingdom-fruits won by sons, stating she seeks instead the meritorious worlds of her husband through tapas. She resolves to serve her father-in-law and mother-in-law in forest-dwelling austerity, and instructs Yudhiṣṭhira to return with his brothers, grounding his mind in dharma and steadiness.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के धुएँ और राजसभा के शोर से दूर, पाण्डव और नगरवासी वन-आश्रम की ओर उतरते हैं—जहाँ धृतराष्ट्र, गान्धारी और कुन्ती अब राजचिह्न नहीं, तप का वसन धारण किए हुए हैं। → आश्रम का दृश्य मनुष्यों से सूना, मृगों से भरा और कदलीवन से शोभित है; पूछने पर ज्ञात होता है कि वृद्ध दम्पति और कुन्ती यमुना-स्नान, पुष्प-संग्रह और जल-भरने गए हैं—प्रतीक्षा में पाण्डवों की उतावली और अपराध-बोध गहराता जाता है। → कुन्ती आगे-आगे चलती हुई, पुत्रहीन धृतराष्ट्र-गान्धारी को मानो अपने साथ खींचती हुई दिखाई देती है; यह दृश्य देखते ही पाण्डव भूमि पर गिर पड़ते हैं, आँसू फूटते हैं, और सहदेव माता के चरण स्पर्श करते हुए सुस्वर रोदन करता है—राजवंश का गर्व नहीं, शोक का सत्य सामने खड़ा है। → पाण्डव विधिपूर्वक गान्धारी सहित धृतराष्ट्र और अपनी माता कुन्ती की उपासना करते हैं; युधिष्ठिर उपस्थित जनों का नाम-गोत्र निवेदन कर परिचय कराते हैं और वृद्ध राजा उनका यथोचित सत्कार करता है—वन-आश्रम में एक क्षण के लिए टूटे संबंधों की गाँठ फिर बँधती है। → सब सिद्ध-चारण-सेवित आश्रम की ओर बढ़ते हैं—अब राजधर्म नहीं, तपोवन का कठोर अनुशासन और पश्चात्ताप का दीर्घ संवाद आगे प्रतीक्षा करता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। डिश चतुर्विशो$ध्याय: पाण्डवों तथा पुरवासियोंका कुन्ती, गान्धारी और धृतराष्ट्रके दर्शन करना वैशम्पायन उवाच ततस्ते पाण्डवा दूरादवतीर्य पदातय: । अभिजममुर्नरपतेराश्रमं विनयानता:,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! तदनन्तर वे समस्त पाण्डव दूरसे ही अपनी सवारियोंसे उतर पड़े और पैदल चलकर बड़ी विनयके साथ राजाके आश्रमपर आये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਪਾਂਡਵ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਪਏ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Verse 2
स च योधजन: सर्वो ये च राष्ट्रनिवासिन: । स्त्रियश्व कुरुमुख्यानां पद्धिरेवान्वयुस्तदा,साथ आये हुए समस्त सैनिक, राज्यके निवासी मनुष्य तथा कुरुवंशके प्रधान पुरुषोंकी स्त्रियाँ भी पैदल ही आश्रमतक गयीं
ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਰਾਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪੈਦਲ ਹੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਗਏ।
Verse 3
आश्रमं ते ततो जम्मुर्धुतराष्ट्रस्य पाण्डवा: । शून्यं मृगगणाकीर्ण कदलीवनशोभितम्,धृतराष्ट्रका वह पवित्र आश्रम मनुष्योंसे सूना था। उसमें सब ओर मृगोंके झुंड विचर रहे थे और केलेका सुन्दर उद्यान उस आश्रमकी शोभा बढ़ाता था। पाण्डव लोग ज्यों ही उस आश्रममें पहुँचे त्यों ही वहाँ नियमपूर्वक व्रतोंका पालन करनेवाले बहुत-से तपस्वी कौतूहलवश वहाँ पधारे हुए पाण्डवोंको देखनेके लिये आ गये
ਫਿਰ ਪਾਂਡਵ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੁੰਞਾ ਸੀ; ਚੌਫੇਰੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਫਿਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 4
ततस्तत्र समाजग्मुस्तापसा नियतव्रता: । पाण्डवानागतान द्रष्टं कौतूहलसमन्विता:,धृतराष्ट्रका वह पवित्र आश्रम मनुष्योंसे सूना था। उसमें सब ओर मृगोंके झुंड विचर रहे थे और केलेका सुन्दर उद्यान उस आश्रमकी शोभा बढ़ाता था। पाण्डव लोग ज्यों ही उस आश्रममें पहुँचे त्यों ही वहाँ नियमपूर्वक व्रतोंका पालन करनेवाले बहुत-से तपस्वी कौतूहलवश वहाँ पधारे हुए पाण्डवोंको देखनेके लिये आ गये
ਤਦ ਉੱਥੇ ਨਿਯਤ ਵਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 5
तानपृच्छत् ततो राजा क्वासौ कौरववंशभूत् । पिता ज्येष्ठटो गतो5स्माकमिति बाष्पपरिप्लुत:,उस समय राजा युधिष्छठिरने उन सबको प्रणाम करके नेत्रोंमें आँसू भरकर उन सबसे पूछा--“मुनिवरो! कौरववंशका पालन करनेवाले हमारे ज्येष्ठ पिता इस समय कहाँ गये हैं?
ਤਦ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਮੁਨੀਵਰੋ! ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਥਾਂਮਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਜੇਠੇ ਪਿਤਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ?”
Verse 6
ते तमूचुस्ततो वाक्यं यमुनामवगाहितुम् । पुष्पाणामुदकुम्भस्य चार्थे गत इति प्रभो
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ— “ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਫੁੱਲ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਭਰਨ ਲਈ ਗਏ ਹਨ।”
Verse 7
उन्होंने उत्तर दिया--'प्रभो! वे यमुनामें स्नान करने, फूल लाने और पानीका घड़ा भरनेके लिये गये हुए हैं' ।। तैराख्यातेन मार्गेण ततस्ते जग्मुरञज्जसा । ददृशुश्चाविदूरे तान् सर्वानथ पदातय:,यह सुनकर उन्हींके बताये हुए मार्गसे वे सब-के-सब पैदल ही यमुनातटकी ओर चल दिये। कुछ ही दूर जानेपर उन्होंने उन सब लोगोंको वहाँसे आते देखा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਰਾਹੇ ਉਹ ਸਭ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 8
ततस्ते सत्वरा जग्मु: पितुर्दर्शनकाड्क्षिण: । सहदेवस्तु वेगेन प्राधावद् यत्र सा पृथा
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਚੱਲ ਪਏ। ਪਰ ਸਹਦੇਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੌੜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਸੀ।
Verse 9
सा च बाष्पाकुलमुखी ददर्श दयितं सुतम्,कुन्तीने भी जब अपने प्यारे पुत्र सहदेवको देखा तो उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह चली। उन्होंने दोनों हाथोंसे पुत्रको उठाकर छातीसे लगा लिया और गान्धारीसे कहा --' दीदी! सहदेव आपकी सेवामें उपस्थित है'। तदनन्तर राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा नकुलको देखकर कुन्तीदेवी बड़ी उतावलीके साथ उनकी ओर चलीं
ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਕੂੰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਪਈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਦੀਦੀ! ਸਹਦੇਵ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ।” ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੂੰਤੀਦੇਵੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀ।
Verse 10
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य समुन्नाम्य च पुत्रकम् । गान्धार्या: कथयामास सहदेवमुपस्थितम्,कुन्तीने भी जब अपने प्यारे पुत्र सहदेवको देखा तो उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह चली। उन्होंने दोनों हाथोंसे पुत्रको उठाकर छातीसे लगा लिया और गान्धारीसे कहा --' दीदी! सहदेव आपकी सेवामें उपस्थित है'। तदनन्तर राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा नकुलको देखकर कुन्तीदेवी बड़ी उतावलीके साथ उनकी ओर चलीं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕੂੰਤੀ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ— “ਦੀਦੀ! ਸਹਦੇਵ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੂੰਤੀਦੇਵੀ ਬੇتابੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀ।
Verse 11
अनन्तरं च राजानं भीमसेनमथार्जुनम् । नकुलं च पृथा दृष्टवा त्वरमाणोपचक्रमे,कुन्तीने भी जब अपने प्यारे पुत्र सहदेवको देखा तो उनके मुखपर आँसुओंकी धारा बह चली। उन्होंने दोनों हाथोंसे पुत्रको उठाकर छातीसे लगा लिया और गान्धारीसे कहा --' दीदी! सहदेव आपकी सेवामें उपस्थित है'। तदनन्तर राजा युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन तथा नकुलको देखकर कुन्तीदेवी बड़ी उतावलीके साथ उनकी ओर चलीं
ਤਦੋਂ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਨੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਵਧੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਭਰਦੇ ਸਨੇਹ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
सा हाग्रेगच्छति तयोर्दम्पत्योर्हतपुत्रयो: । कर्षन्ती तौ ततस्ते तां दृष्टवा संन्यपतन् भुवि,वे आगे-आगे चलती थीं और उन पुत्रहीन दम्पतिको अपने साथ खींचे लाती थीं। उन्हें देखते ही पाण्डव उनके चरणोंमें पृथ्वीपर गिर पड़े
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਰਾਜ-ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦੀ ਲਿਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 13
राजा तान् स्वरयोगेन स्पर्शन च महामना: | प्रत्यभिज्ञाय मेधावी समाश्वासयत प्रभु:,महामना बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रने बोलनेके स्वरसे और स्पर्शसे पाण्डवोंको पहचानकर उन सबको आश्वासन दिया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
ततस्ते बाष्पमुत्सृज्य गान्धारीसहितं नृपम् । उपतस्थुर्महात्मानो मातरं च यथाविधि,तत्पश्चात् अपने नेत्रोंके आँसू पोंछकर महात्मा पाण्डवोंने गान्धारीसहित राजा धृतराष्ट्र तथा माता कुन्तीको विधिपूर्वक प्रणाम किया
ਫਿਰ ਅੰਸੂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡਵ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 15
सर्वेषां तोयकलशान् जगहुस्ते स्वयं तदा । पाण्डवा लब्धसंज्ञास्ते मात्रा चाश्वासिता: पुन:,इसके बाद मातासे बार-बार सान्त्वना पाकर जब पाण्डव कुछ स्वस्थ एवं सचेत हुए तब उन्होंने उन सबके हाथसे जलके भरे हुए कलश स्वयं ले लिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਮਾਂ ਦੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵ ਸੰਭਲ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।
Verse 16
तथा नार्यों नुसिंहानां सोडवरोधजनस्तदा । पौरजानपदाश्रैव ददृशुस्तं जनाधिपम्,तदनन्तर उन पुरुषसिंहोंकी स्त्रियों तथा अन्तः:पुरकी दूसरी स्त्रियोंने और नगर एवं जनपदके लोगोंने भी क्रमश: राजा धृतराष्ट्रका दर्शन किया
ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਖ-ਸਿੰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ।
Verse 17
निवेदयामास तदा जन तन्नामगोत्रत: । युधिष्ठिरो नरपति: स चैन प्रत्यपूजयत्,उस समय स्वयं राजा युधिष्ठिरने एक-एक व्यक्तिका नाम और गोत्र बताकर परिचय दिया और परिचय पाकर धृतराष्ट्रने उन सबका वाणीद्वारा सत्कार किया
ਤਦ ਨਰਪਤੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਦੱਸ ਕੇ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਪਰਚਿਆ ਕਰਵਾਇਆ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਪਰਚਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
स तै: परिवृतो मेने हर्षबाष्पाविलेक्षण: । राजा55त्मानं गृहगतं पुरेव गजसाह्नये,उन सबसे घिरे हुए राजा धृतराष्ट्र अपने नेत्रोंसे हर्षके आँसू बहाने लगे। उस समय उन्हें ऐसा जान पड़ा मानो मैं पहलेकी ही भाँति हस्तिनापुरके राजमहलमें बैठा हूँ
ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਈਆਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਜਸਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਰਤ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 19
अभिवादितो वधूभिश्न कृष्णद्याभि: स पार्थिव: । गान्धार्या सहितो धीमान् कुन्त्या च प्रत्यनन्दत,तत्पश्चात् द्रौयदी आदि बहुओंने गान्धारी और कुन्तीसहित बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रको प्रणाम किया और उन्होंने भी उन सबको आशीर्वाद देकर प्रसन्न किया
ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਆਦਿ ਨੂੰਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਸਮੇਤ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
ततश्लाश्रममागच्छत् सिद्धचारणसेवितम् । दिदृक्षुभि: समाकीर्ण नभस्तारागणैरिव,इसके बाद वे सबके साथ सिद्ध और चारणोंसे सेवित अपने आश्रमपर आये। उस समय उनका आश्रम तारोंसे व्याप्त हुए आकाशकी भाँति दर्शकोंसे भरा था
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦਰਸ਼ਨਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 24
इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि आश्रमवासपर्वणि युधिष्ठिरादिधृतराष्ट्रसमागमे चतुर्विशो5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸ-ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਦਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਸਮਾਗਮ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 836
सुस्वरं रुरुदे धीमान् मातु: पादावुपस्पृशन् । फिर तो समस्त पाण्डव अपने ताऊके दर्शनकी इच्छासे बड़ी उतावलीके साथ आगे बढ़े। बुद्धिमान् सहदेव तो बड़े वेगसे दौड़े और जहाँ कुन्ती थी, वहाँ पहुँचकर माताके दोनों चरण पकड़कर फूट-फूटकर रोने लगे
ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਹਦੇਵ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਸੁਸਪਸ਼ਟ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਤਾਊ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਪਰ ਸਹਦੇਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਕੁੰਤੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਬੇਕਾਬੂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether forceful encouragement and provocation—used to prevent despair and protect lineage—can be ethically justified despite contributing to escalation; Kuntī frames it as duty-driven preservation rather than personal ambition.
Worldly outcomes (like rājya-phala) are not the final measure of dharma; sustained responsibility includes retrospective accountability, service to elders, and disciplined renunciation as a means to restore inner order after public catastrophe.
No explicit phalāśruti formula appears in this passage; the meta-significance lies in how the chapter reclassifies earlier political speech as morale-preserving strategy and redirects the narrative toward tapas, reconciliation, and the epic’s renunciatory conclusion.