Shloka 8
धृतराष्ट्रस्य क्षमायाचनं तथा युधिष्ठिरे न्यासदानम् / Dhṛtarāṣṭra’s Request for Forgiveness and the Entrustment to Yudhiṣṭhira
वृकोदर: फाल्गुनश्चैव वीरौ माद्रीपुत्रौ विदुरः संजयश्च । वैश्यापुत्र: सहितो गौतमेन धौम्यो विदप्राश्चान्वयुर्बाष्पकण्ठा:
vaśiṣṭha uvāca
vṛkodaraḥ phālgunaś caiva vīrau mādrīputrau viduraḥ saṃjayaś ca | vaiśyāputraḥ sahito gautamena dhaumyo dvijaprāś cānvayur bāṣpakaṇṭhāḥ ||
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਭੀਮਸੇਨ (ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ), ਅਰਜੁਨ (ਫਾਲਗੁਨ), ਵੀਰ ਮਾਦਰੀਪੁੱਤਰ (ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ), ਵਿਦੁਰ, ਸੰਜਯ, ਵੈਸ਼ਿਆ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਤਸੁ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ (ਗੌਤਮ), ਧੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਗਲੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਅੱਗੇ ਕੁੰਤੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦਾ ਹੱਥ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma expressed as compassionate accompaniment and reverence toward elders even after devastating conflict: the victors do not abandon the aged and afflicted; instead they follow them with humility and shared grief, acknowledging moral responsibility beyond political outcomes.
As Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, and Kuntī proceed toward forest life, the principal Pāṇḍavas and respected elders—Vidura, Sañjaya, Yuyutsu, Kṛpa, Dhaumya, and many brāhmaṇas—walk behind them, overcome with emotion, indicating a solemn departure from royal life into renunciation.