Adhyaya 12
धृतराष्ट्रोपदेशः (Dhṛtarāṣṭra’s Instruction on Rājadharma and Bala)
Upa-parva: Rājadharma-Nīti Upadeśa (Dhṛtarāṣṭra’s Counsel to Yudhiṣṭhira)
Chapter 12 records Dhṛtarāṣṭra’s technical counsel to Yudhiṣṭhira on prudent kingship. He outlines the ruler’s need to understand saṃdhi and vigraha (modes of political engagement), to apply strategic upāyas with attention to timing (e.g., differing conduct during paryupāsana versus āmarda phases), and to weaken adversaries through internal disruption and calibrated pressure. The king is urged to assess strength in a threefold manner, grounded in utsāha (initiative), prabhu-śakti (authority/capacity), and mantra-śakti (counsel/strategic deliberation). The discourse enumerates types of bala: maula (core), mitra (allied), aṭavī (forest/terrain-associated), bhṛta (hired), śreṇī (guild-based), and cāra (intelligence), stressing their situational equivalences and proper recognition when time demands. Dhṛtarāṣṭra then treats āpadaḥ (crises) as multiform and manageable through policy options, recommending readiness for yātrā (campaign/mobilization) only when equipped with appropriate balas and contextual fitness (deśa-kāla). He concludes with an explicitly ethical teleology: sustaining the body for duty, ruling by dharma, earning good repute, and attaining auspicious results—stating that dharmic protection of subjects yields merit comparable to grand sacrifices (aśvamedha).
Chapter Arc: वैशम्पायन धृतराष्ट्र के पास विदुर के लौटने का वृत्तान्त उठाते हैं—पाण्डवों के संदेश और उनके हृदय की उदारता अब अन्धे राजा के सामने शब्द बनकर खड़ी है। → विदुर युधिष्ठिर और अर्जुन के वचन सुनाते हैं: ‘आप राज्य के भी स्वामी हैं, हमारे प्राणों के भी’—और दान, श्राद्ध, ब्राह्मण-तर्पण, तथा गृह-समर्पण तक की तत्परता प्रकट करते हैं। पर भीतर-भीतर भीम का पुराना दुःख और क्षत्रिय-धर्म की कठोर स्मृति उभरती है; उसे मनाना पड़ता है, ताकि वैर की राख फिर न सुलगे। → विदुर के मुख से पाण्डवों की बार-बार की विनय-याचना और दान-धर्म का आग्रह सुनकर धृतराष्ट्र का मन ‘महादान’ पर स्थिर हो जाता है—वह क्षण जब शोक, अपराध-बोध और राज-गौरव एक साथ पिघलकर दान-प्रतिज्ञा बनते हैं। → धृतराष्ट्र पाण्डवों की प्रशंसा करता है और विदुर के परामर्श से आगे के कर्तव्य—दान, ब्राह्मणों को भूमि/धन, पुत्रों के श्राद्ध—की दिशा में प्रवृत्त होता है; परिवार-सम्बन्धों में क्षमा और औदार्य का सेतु बनता है। → विदुर द्वारा सुझाए गए दान-कर्म और श्राद्ध की वास्तविक तैयारी/क्रियान्विति तथा धृतराष्ट्र-गान्धारी का आगे का वन-गमन अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान त्रयोदशो< ध्याय: विदुरका धृतराष्ट्रको युधिष्ठिरका उदारतापूर्ण उत्तर सुनाना वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राज्ञा स विदुरो बुद्धिसत्तम: । धृतराष्ट्रमुपेत्यैवं वाक्यमाह महार्थवत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा युधिष्ठिरके इस प्रकार कहनेपर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ विदुरजी धृतराष्ट्रकरे पास जाकर यह महान् अर्थसे युक्त बात बोले --
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦੁਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 2
उक्तो युधिष्ठिरो राजा भवद्वचनमादित: । सच संभश्रुत्य वाक्यं ते प्रशशंस महाद्युति:,“महाराज! मैंने महातेजस्वी राजा युधिष्ठिरके यहाँ जाकर आपका संदेश आरम्भसे ही कह सुनाया। उसे सुनकर उन्होंने आपकी बड़ी प्रशंसा की
ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਹ ਸੁਣੇ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
बीभत्सुश्न महातेजा निवेदयति ते गृहान् । वसु तस्य गृहे यच्च प्राणानपि च केवलान्,“महातेजस्वी अर्जुन भी आपको अपना सारा घर सौंपते हैं। उनके घरमें जो कुछ धन है, उसे और अपने प्राणोंको भी वे आपकी सेवामें समर्पित करनेको तैयार हैं
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ।
Verse 4
धर्मराज श्र पुत्रस्ते राज्यं प्राणान् धनानि च । अनुजानाति राजर्षे यच्चान्यदपि किंचन,*राजर्षे! आपके पुत्र धर्मराज युधिष्ठिर अपना राज्य, प्राण, धन तथा और जो कुछ उनके पास है, सब आपको दे रहे हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣਾ ਰਾਜ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਾਂਸ, ਧਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੈ—ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 5
भीमश्च सर्वदुःखानि संस्मृत्य बहुलान्युत । कृच्छादिव महाबाहुरनुजज्ञे विनि:श्वसन्,“परंतु महाबाहु भीमसेनने पहलेके समस्त क्लेशोंका, जिनकी संख्या अधिक है, स्मरण करके लंबी साँस खींचते हुए बड़ी कठिनाईसे धन देनेकी अनुमति दी है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮਸੇਨ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਧਨ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 6
स राजन् धर्मशीलेन राज्ञा बीभत्सुना तथा । अनुनीतो महाबाहु: सौहदे स्थापितोडपि च,“राजन! धर्मशील राजा युधिष्ठिर तथा अर्जुनने भी महाबाहु भीमसेनको भलीभाँति समझाकर उनके हृदयमें भी आपके प्रति सौहार्द उत्पन्न कर दिया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਬੀਭਤਸੁ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਕੇ ਮਨਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।
Verse 7
न च मन्युस्त्वया कार्य इति त्वां प्राह धर्मराट् । संस्मृत्य भीमस्तद्वैरं यदन््यायवदाचरत्,“धर्मराजने आपसे कहलाया है कि भीमसेन पूर्व वैरका स्मरण करके जो कभी-कभी आपके साथ अन्याय-सा कर बैठते हैं, उसके लिये आप इनपर क्रोध न कीजियेगा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ—“ਤੁਸੀਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ।” ਭੀਮ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 8
एवं प्रायो हि धर्मो<यं क्षत्रियाणां नराधिप । युद्धे क्षत्रियधर्मे च निरतो5यं वृकोदर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੀ-ਧਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
“नरेश्वर! क्षत्रियोंका यह धर्म प्राय: ऐसा ही है। भीमसेन युद्ध और क्षत्रिय-धर्ममें प्राय: निरत रहते हैं ।। वृकोदरकृते चाहमर्जुनश्व पुनः पुनः । प्रसीद याचे नूपते भवान् प्रभुरिहास्ति यत्,'भीमसेनके कट बर्तावके लिये मैं और अर्जुन दोनों आपसे बार-बार क्षमायाचना करते हैं। नरेश्वर! आप प्रसन्न हों। मेरे पास जो कुछ भी है, उसके स्वामी आप ही हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਅਕਸਰ ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੀਮਸੇਨ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਦਾ ਹੀ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 10
तद् ददातु भवान् वित्तं यावदिच्छसि पार्थिव । त्वमी श्वरो 5स्य राज्यस्य प्राणानामपि भारत,'पृथ्वीनाथ! भरतनन्दन! आप जितना धन दान करना चाहें, करें। आप मेरे राज्य और प्राणोंके भी ईश्वर हैं!
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਤੁਸੀਂ ਜਿੰਨਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੋ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਦਿਓ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਦੇ ਵੀ ਮਾਲਕ ਹੋ।
Verse 11
ब्रह्मदेयाग्रहारांश्व॒ पुत्राणामौर्ध्वदेहिकम् । इतो रत्नानि गाश्चैव दासीदासमजाविकम्
(ਉਸ ਨੇ) ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਦੇਯ ਅਤੇ ਕਰ-ਮੁਕਤ ਪਿੰਡ (ਅਗ੍ਰਹਾਰ) ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਕਰਮ (ਸ਼ਰਾਧ ਆਦਿ) ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਰਤਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਦਾਸੀ-ਦਾਸ, ਅਤੇ ਬੱਕਰੀਆਂ-ਭੇਡਾਂ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 12
इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्रमवासिकपर्वके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें युधिष्ठिरका अनुमोदनविषयक बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,दीनान्धकृपणेभ्यश्व तत्र तत्र नृपाज्ञया “विदुरजी! आप राजा धृतराष्ट्रकी आज्ञासे दीनों, अन्धों और कंगालोंके लिये भिन्न-भिन्न स्थानोंमें प्रचुर अन्न, रस और पीनेयोग्य पदार्थोंसे भरी हुई अनेक धर्मशालाएँ बनवाइये तथा गौओंके पानी पीनेके लिये बहुत-से पौंसलोंका निर्माण कीजिये। साथ ही दूसरे भी विविध प्रकारके पुण्य कीजिये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਅਨੁਮੋਦਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—“ਵਿਦੁਰ ਜੀ! ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਅੰਨ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੀਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਵਾਓ; ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੌਦ/ਨਿਪਾਨ ਬਣਵਾਓ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਕਰੋ।”
Verse 13
बद्धन्नरसपानाढ्या: सभा विदुर कारय । गवां निपानान्यन्यच्च विविध पुण्यकं कुरु,“विदुरजी! आप राजा धृतराष्ट्रकी आज्ञासे दीनों, अन्धों और कंगालोंके लिये भिन्न-भिन्न स्थानोंमें प्रचुर अन्न, रस और पीनेयोग्य पदार्थोंसे भरी हुई अनेक धर्मशालाएँ बनवाइये तथा गौओंके पानी पीनेके लिये बहुत-से पौंसलोंका निर्माण कीजिये। साथ ही दूसरे भी विविध प्रकारके पुण्य कीजिये इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि आश्रमवासपर्वणि विदुरवाक्ये त्रयोदशो 5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपवके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें विदुरका वाक्यविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਵਿਦੁਰ ਜੀ! ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨਾਂ ਲਈ ਪੱਕੇ ਅੰਨ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੀਣਯੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ/ਆਸ਼੍ਰਯ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਵਾਓ। ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੌਦ (ਨਿਪਾਨ) ਬਣਵਾਓ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮ ਕਰੋ।” ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਕ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸ਼੍ਰਮਵਾਸ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਿਦੁਰ-ਵਾਕ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 14
इति मामब्रवीद् राजा पार्थश्चवैव धनंजय: । यदत्रानन्तरं कार्य तद् भवान् वक्तुमरहति,“इस प्रकार राजा युधिष्ठिर और अर्जुनने मुझसे बार-बार कहा है। अब इसके बाद जो कार्य करना हो, उसे आप बताइये”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ—“ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।”
Verse 15
इत्युक्ते विदुरेणाथ धृतराष्ट्रो5भिनन्द्य तान् । मनश्षक्रे महादाने कार्तिक्यां जनमेजय,जनमेजय! विदुरके ऐसा कहनेपर धुृतराष्ट्रने पाण्डवोंकी बड़ी प्रशंसा की और कार्तिककी तिथियोंमें बहुत बड़ा दान करनेका निश्चय किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 113
आनयित्वा कुरुश्रेष्ठो ब्राह्मुणे भ्य: प्रयच्छतु । “ब्राह्मणोंको माफी जमीन दीजिये और पुत्रोंका श्राद्ध कीजिये।” युधिष्ठिरने यह भी कहा है कि “महाराज धृतराष्ट्र मेरे यहाँसे नाना प्रकारके रत्न, गौएँ, दास, दासियाँ और भेंड़ बकरे मँगवाकर ब्राह्मणोंको दान करें
“ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਮੇਰੇ ਘਰੋਂ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਦਾਸ-ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ-ਬਕਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ।”
Frequently Asked Questions
How a ruler should choose between engagement modes (peace, pressure, or conflict) by evaluating timing, strategic instruments (upāyas), and comparative strength of self and adversary.
That effective rule requires disciplined assessment—initiative, institutional capacity, and counsel—along with calibrated use of diverse forces (including intelligence), always oriented toward stability and prajā welfare.
Yes. It asserts that dharmic protection of subjects yields merit comparable to extensive sacrificial performance (e.g., many aśvamedhas), linking ethical governance to lasting reputation and favorable posthumous outcomes.