Shloka 27
Brāhmaṇa-vandana: Criteria for Veneration, Disciplined Speech, and Protective Kingship (अनुशासनपर्व, अध्याय ८)
भूय: स्यादुभयं दत्तं ब्राह्मणाद् यदकोपनात् । कुर्यादुभयत: शेषं दत्तशेषं न शेषयेत्
bhūyaḥ syād ubhayaṁ dattaṁ brāhmaṇād yad akopanāt | kuryād ubhayataḥ śeṣaṁ dattaśeṣaṁ na śeṣayet ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਫਿਰ ਸੁਣੋ: ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਗੁਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇਜ ਅਤੇ ਤਪੋਬਲ ਵਰਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਧੀਰਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ-ਤੇਜ ਬਚੇ—ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸੱਚੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਹਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Anger-driven power is self-defeating: a Brahmin’s calm forbearance (akrodha, kṣānti) neutralizes hostile tejas/tapas, and any residual aggressive force, when turned against true spiritual brilliance, rebounds and is completely destroyed. The verse elevates self-control over retaliatory fury.
Bhishma is instructing on the dynamics of spiritual and moral power between social orders: the Kshatriya’s aggressive ‘fire’ (tejas/tapas used as force) is checked by a patient Brahmin; if the Kshatriya then tries to use what remains against a truly radiant Brahmin, that force is repelled and extinguished entirely.