Shloka 24
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
न दैवतानि लोके5स्मिन् व्यापारं यान्ति कस्यचित् । व्यासडूं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशड्कया
na daivatāni loke 'smin vyāpāraṃ yānti kasyacit | vyāsaduṃ janayanty ugraṃ ātmābhibhavaśaṅkayā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਮਹਾ-ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਪੁਰਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਿਆਨਕ ਆਸਕਤੀ ਜਗਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse cautions that ethical and spiritual life should not rely on expectations of divine endorsement or intervention; even subtle temptations—like intense attachment—can arise and obstruct dharma, so vigilance and self-mastery are essential.
Bhīṣma, instructing on dharma in the Anuśāsana Parva, explains a moral-psychological dynamic: deities are not portrayed as managing each person’s karmic affairs; instead, obstacles such as powerful attachment may arise, disrupting a virtuous person’s steady pursuit of righteousness.