Shloka 3
च्यवन-कुशिक-संवादः
Cyavana–Kuśika Dialogue on Hospitality, Service, and Lineage Questions
भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्न विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्न यः । निरुक्तजश्न विज्ञेय: सुत: प्रसृतजस्तथा
bhīṣma uvāca ātmā putraḥ vijñeyaḥ tasyānantara-jaḥ yaḥ | nirukta-jaḥ vijñeyaḥ sutaḥ prasṛta-jaḥ tathā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਕੇਵਲ ਪਤੀ ਦੇ ਹੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ, ਉਹ ‘ਅਨੰਤਰਜ’ (ਔਰਸ) ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ‘ਨਿਰੁਕਤਜ’ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ‘ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤਜ’ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰਜ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਉਪਭੇਦ ਹਨ।)
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma outlines a dharma-based taxonomy of sons, emphasizing that the ‘anantaraja’ (aurasa) son—born solely from the husband’s seed without third-party involvement—should be regarded as one’s own self, while also acknowledging other recognized categories (niruktaja, prasritaja) within discussions of lineage and legal-ethical status.
In Anushasana Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching norms of dharma concerning family and progeny, defining and ranking types of sons used in traditional legal-ethical discourse about lineage, rights, and social recognition.