Mahabharata — Anushasana Parva, Shloka 33
Cyavana’s Water-Vow and the Ethics of Cohabitation (स्नेह-सम्वास-धर्मः)
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत् कर्तुमहति । ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद् वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर
na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyām anyā tat kartum arhati | brāhmaṇī tv eva kuryād vā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜਦ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ (ਪਤਨੀ) ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਸੇਵਾਵਾਂ—ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ-ਸਾਮਗਰੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਤਣ-ਮੰਜਨ ਦੇਣਾ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨ ਲਾਉਣਾ, ਨਿੱਤ ਹਵਨ-ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਹਵ੍ਯ-ਕਵ੍ਯ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਜੁਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਹੋਰ ਧਰਮਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨੇ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse asserts an exclusivity of household-religious service within the Brahmin household: when the Brahmin wife is present, she alone is considered entitled to perform the prescribed domestic and ritual services for her Brahmin husband, reflecting the text’s varṇāśrama-based norms of duty and propriety.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma. Here he specifies a rule about who may perform certain household and ritual duties in a Brahmin home, emphasizing that these are to be done by the brāhmaṇī herself and not by another woman while she is present.