Shloka 17
Vipulopākhyāna—Ruci-rakṣā and Śakra’s Māyā (विपुलोपाख्यानम्—रुचिरक्षणं शक्रमाया च)
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च । 8 ॥ विप्राणामतिथीनां च पठचमम्
ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṁ ca tathaiva ca | viprāṇām atithīnāṁ ca ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ—ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ‘ਕਰਜ਼’ ਚੇਤਨ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਾਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: ਯਜ्ञ-ਯਾਗ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਣ, ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਿ-ਣ, ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ, ਦਾਨ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਣ, ਅਤੇ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਅਤਿਥਿ-ਣ। ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦਾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A householder preserves dharma by repaying fundamental obligations—through worship/sacrifice, Vedic study, generosity, and hospitality—performed with purity and humility.
In Bhīṣma’s instruction on dharma (Anuśāsana Parva), he outlines the householder’s ethical-religious responsibilities, framing them as ‘debts’ that must be discharged to sustain social and cosmic order.