Shloka 57
Chapter 2: Sudarśana Upākhyāna — Atithi-Dharma and the Conquest of Mṛtyu
Gṛhastha-Vrata
Devanagari script
ततो विहस्य विप्रर्षि: सा चैवाथ विवेश ह । संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाड्क्षिण:
Translation
ਤਦ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਅੰਦਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ‘ਹਾਂ’ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਪ੍ਰ-ਰਿਸ਼ੀ ਓਘਵਤੀ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
FormAvyaya
विहस्यhaving smiled/laughed
विहस्य:
Karta
TypeVerb
Rootहस् (धातु)
FormAbsolutive (क्त्वा-प्रत्यय), parasmaipada sense; indeclinable
विप्रऋषिःthe brahmin sage
विप्रऋषिः:
Karta
TypeNoun
Rootविप्र + ऋषि (प्रातिपदिके)
FormMasculine, nominative, singular
साshe
सा:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine, nominative, singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
FormAvyaya
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
FormAvyaya
अथthen, now
अथ:
TypeIndeclinable
Rootअथ
FormAvyaya
विवेशentered
विवेश:
TypeVerb
Rootविश् (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person, singular, parasmaipada
हindeed (emphatic particle)
ह:
TypeIndeclinable
Rootह
FormAvyaya (particle)
संस्मृत्यhaving remembered
संस्मृत्य:
Karta
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + सम् (उपसर्ग)
FormAbsolutive (क्त्वा-प्रत्यय), indeclinable
भर्तुःof (her) husband
भर्तुः:
Sambandha
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, genitive, singular
वचनम्the word/statement
वचनम्:
Karma
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
FormNeuter, accusative, singular
गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणीdesiring the householder-stage
गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणी:
Karta
TypeAdjective
Rootगृहस्थाश्रम + काङ्क्षिन् (प्रातिपदिके)
FormFeminine, nominative, singular
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes